Mülteci çocuklarla ilgili haberlerde nelere dikkat edilmeli?

Metehan Ud  – Ülkelerinde yaşanan çatışma, şiddet ve zulümden kaçan mülteciler, küresel çapta rekor düzeye ulaşırken; coğrafi konumu nedeniyle Türkiye, çok sayıda mülteciye ev sahipliği yapıyor. Türkiye’nin Avrupa’ya geçmek isteyen mültecilere engel olmayacağını açıklamasının ardından binlerce mülteci, Avrupa sınırına doğru hareket ederken dünya gözünü bu bölgeye çevirdi. Edirne’deki İpsala ve Pazarkule Sınır Kapıları’nın bulunduğu bölgede Afganistanlı, Suriyeli, İranlı ve pek çok ülkeden mülteciler zor şartlar altında bir hayat yaşıyor. Geçiş yapmaya çalışan mültecilerin maruz kaldığı şiddet, insan hakları örgütlerinin raporlarında da yer aldı.
Mültecilerin yaşadığı trajedi, tabii bunların içinde mülteci çocuklar, en fazla ilgi çeken haberler arasında ilk sırayı alıyor. Ulusal ve uluslararası basın kuruluşlarının muhabirleri de, mültecilerin yaşadığı insanlık dramına dair çok sayıda haber yaptı. Düzensiz geçiş sırasında yaşanılanlar, Yunanistan polisi tarafından atılan gaz bombalarından etkilenen küçük çocuklar, naylondan yapılmış evlerde kalan bebekler, anne ve babalarının kucağında ağlayan çocuklar gibi… Mülteci çocukların yer aldığı haberler, onların ileride yaşayabileceği sorunlara dikkat edilmeden isim ve yüzleri açık bir şekilde veriliyor.
Peki, mülteci çocuklarla ilgili haber yaparken nelere dikkat etmek gerekiyor? Bu konuyu 24 Saat Gazetesi olarak Gündem Çocuk Derneği’nden Ezgi Koman’la konuştuk. Koman, sınır bölgesinde mülteci çocuklarla ilgili yapılan haberlerin hem çocuğun insan haklarını hem de basın meslek ilkelerini ihlal eder nitelikte olduğunun altını çizdi.
Koman, basının elbette yaşanan insanlık trajedisini duyurmak ve görünür kılmakla sorumlu olduğunu ancak bunu yaparken, hukuki olarak her an sorun yaşayabilecek mültecilik haklarını ihlal etmemesi gerektiğine dikkat çekti.
“Okuyucuda acıma duygusu yaratıldı”
“Türkiye medyası, mülteci ya da değil, özellikle çocukların medyada nasıl yer aldıklarıyla ilgili olarak çocuk haklarına saygılı davranmak açısından sınıfta kaldı” diyen Koman, yapılan haberlerde ve üretilen görseller de çocukların nesnelleştirildiğini işaret ederek şunları söyledi:
“Çocuklar, okuyucuda ‘acıma’ duyusu yaratarak, okuyucularda ‘duygu sömürüsü’nün aracı olarak yer aldı. Yer aldıkları haberlerden nasıl etkilenecekleri düşünülmedi. Onlara bu haberlerde yer almak isteyip istemedikleri sorulmadı. Kimlik bilgileri açık verildi. Böylece özel yaşama saygı ilkesi ihlal edildi. Çocuk ve ebeveynlerin mültecilik temelinde hukuki pozisyonları riske atıldı. Çocukların gerçek düşünceleri, görüşleri kimsenin ilgisini çekmedi, sesleri duyulur olmadı. Gerçek sorunları, bu sorunların gerçek failleri üzerinde durulmadı. Çocuklarla ilgili devletin yükümlülükleri görünmez oldu.”
“Çocuğun yararı öncelikli düşünülmeli”
Mülteci çocuklarla ilgili yapılacak haberlerde dikkat edilmesi gerekenleri ise Koman şöyle açıkladı:
“Bu konuda genel ilkeler açık: Çocukların kimlik bilgisini saklayamayarak, özel hayatlarına saygı duymayarak, toplumda onların oldukça ‘acıklı’ görüntülerini yeniden yeniden yayınlayıp onları nesneleştirerek bir dizi hak ihlaline karşı açık etmemek.
Habercilerin, yaptıkları her haberde çocuğun öncelikli yararını, yani ‘Bu haber, çocuğa bugünkü ve sonraki yaşantısını nasıl etkiler?’ sorusunun yanıtını düşünmesi gerekiyor. Bianet’in Çocuk Odaklı Habercilik Rehberi, genel olarak oldukça somut öneriler içeriyor. Her bir gazeteci bu rehberi kullanabilir.”
Bianet’in Çocuk Odaklı Habercilik Rehberi’nin önerileri
-Mülteci çocukların bulundukları yerde çocukların tüm hak ve özgürlüklere sahip olduğunu, devletlerin sınırları içerisindeki mülteci çocuklara bu hak ve özgürlükleri sağlamakla yükümlü olduğunu unutmayın. Haberlerinizde bu yaklaşımı benimseyin.
-Devletlerin savaş, vb. nedenlerle ülkelerinden ayrılıp gelen kişilere verdiği hukuki statüye (geçici koruma statüsü vb.) özellikle değinmek gerekmiyorsa insan hakları terminolojisini temel alarak bu çocukların “mülteci çocuklar” olduğunu unutmayın ve haberde bu şekilde kullanmaya özen gösterin.
-Mülteci çocukların yaşadığı koşulları, eğitim, sağlık gibi hak ve özgürlüklere erişip erişemediğini haber yapın.
-Hangi okullarda okuduklarını, gittikleri okullarda dil, dışlanma gibi problemlerle karşılaşıp karşılaşmadıklarını araştırın.
-Mülteci çocuklarla ilgili devlet ne gibi politikalar uyguluyor? Bu politikaların olumlu, olumsuz sonuçlarını ya da eksiklerini araştırın. Sivil toplum örgütlerine ve uzmanlara danışın.
-Mülteci çocukların seslerini duyurun.
-Bir arada yaşamayı temel alan, bu konuda toplumu cesaretlendirecek öyküleri haberleştirin.