Sosyal Ekonomik Kültürel Kalkınmayı Destekleme Derneği (SEKDER), UNICEF Türkiye ACAR Programı kapsamında ve Avrupa Birliği’nin desteğiyle yürüttüğü “Dijital Platformlarda Çocukların Korunması: Siber Zorbalık, Çevrimiçi Kandırma (Grooming) ve Şantaja Karşı Kanıta Dayalı Savunuculuk ve Sorumlu İletişim” projesi kapsamında “Çocuk Odağında Hak Temelli İletişim Eğitimi” bugün Gazeteciler Cemiyeti Basın Evi’nde verildi.
Gazeteciler Cemiyeti Basın Evi’nde düzenlenen iki günlük eğitimin ilk gününde açılış konuşmasını SEKDER Başkanı Musa Çopur yaptı. 2014 yılında kurulan dernekleri ve amaçları konusunda bilgi veren Çopur, Avrupa Birliği ve UNICEF Türkiye iş birliğiyle hayata geçirilen ACAR (Çocuklar için Hesap Verebilirlik, Haklar için Savunuculuk) Programı kapsamında yürüttükleri bu proje ile çocukların ve gençlerin dijital ortamlarda karşılaştıkları riskleri yalnızca bir güvenlik sorunu olarak değil, çocuk hakları perspektifinden ele aldıklarını dile getirdi. Dünyanın değiştiğini, yeni ihtiyaçların doğduğunu belirten Çopur, kendilerinin de bu doğrultuda derneğin adını “Yeni Dünya Derneği” olarak değiştirecekleri bilgisini de verdi.
“Çocukların üstün yararı” vurgusu
Proje Koordinatörü Hakkı Çamur da çocuklara yönelik söylem geliştirme ihtiyacının nasıl doğduğuna ilişkin bilgi verdi. Çocukların üstün yararından söz eden Çamur, konuya karşı farkındalığın artırılması çabası içinde olduklarını dile getirdi.
Projenin özellikle siber zorbalık, çevrimiçi kandırma (online grooming), sextortion (cinsel şantaj), veri gizliliği ve mahremiyet ihlalleri ile yapay zekâ araçlarının yanlış kullanımından kaynaklanan risklere odaklandığını, aynı zamanda çocukların medya, dijital platformlar ve kamusal söylem içerisinde nasıl temsil edildiğini de gündeme taşıdığını dile getiren Çamur, “Çocukların yalnızca mağduriyet üzerinden tanımlanması, etiketleyici veya damgalayıcı dil kullanılması ve mahremiyetlerinin yeterince gözetilmemesi gibi sorunlara karşı etik, sorumlu, çocuk duyarlı ve hak temelli bir iletişim yaklaşımının yaygınlaştırılmasını hedeflediklerini” anlattı.
Daha sonra sunumlara geçildi. Katılımcıların daha çok hukukçular olduğu eğitimde, Avukat Nesrin Kaya sonrasında Gazeteci-Yazar Menekşe Tokyay çocukların, haberlerde, hukuki süreçlerde ve kamuoyuna yapılan açıklamalarda nasıl temsil edilmesi gerektiğini ele aldılar.
Her iki konuşmacı da çocukların “dosyanın” ya da “haber konusu olayın” nesnesi değil, hak sahibi bireyler olduğuna dikkat çekerek, kullanılan dilin çocukların yaşamında yaratabileceği sonuçlara ilişkin örnekler verdiler.
Eğitimde, çocuklarla iletişimden haber diline, hukuki metinlerden basına yapılan açıklamalara kadar uzanan geniş bir çerçevede “çocuğun üstün yararı” ele alındı.
“Çocuk, yaşadığı olay değildir”
Eğitimin temel vurgularından biri, çocuğun yaşadığı olayla özdeşleştirilmemesi oldu. Özellikle hukuki süreçlerde kullanılan “suçlu çocuk”, “problemli çocuk”, “saldırgan” gibi ifadelerin çocuğu bir davranışa veya isnada sabitleyebileceğine dikkat çekildi.
Nesrin Kaya’nın sunumunda, “problemli veya suçlu çocuk” ifadesinin bir bilgi değil, bir yargı olduğunun altı çizildi. Sunumlarda, statünün çocuğun kimliği olmadığını belirtirken, avukatlara her ifade öncesinde şu sorunun sorulması önerildi: “Bu hâlâ çocuğun hikâyesi mi, yoksa benim yorumum mu?”
Eğitimde, hukuki dilin yalnızca bir dosyayı tanımlamadığı, çocuğun dosyadaki geleceğini de etkileyebileceği belirtildi. Her iki konuşmacı da kullanılan bir sıfatın tedbir kararlarını, risk değerlendirmesini ve kamuoyunun çocuğa bakışını etkileyebileceğinin altını çizdi.
“Bir kelime bile çocuğun geleceğini etkileyebilir”
Eğitimde, “çocuğun üstün yararı, katılım hakkı, özel hayatın korunması ve onurunun korunması”, avukatların kullanacağı dil açısından temel başlıklar olarak ele alındı.
Bu çerçevede “suçlu çocuk” yerine “suça sürüklendiği iddia edilen çocuk”, “mağdur çocuk” yerine bağlama göre “istismara maruz bırakılan çocuk” ifadelerinin kullanılabileceğinin de belirtildiği sunumlarda, aynı yaklaşımın çocuğun davranışlarının aktarılmasında da geçerli olduğu vurgulandı. Örneğin “yalan söylüyor” demek yerine, “iki anlatım arasında şu noktalarda farklılık bulunuyor” denilmesinin, yorumu olgudan ayırdığı belirtildi.
Nesrin Kaya’nın eğitiminde öne çıkan temel mesaj ise şu oldu: “Çocuk, yaşadığı olay değildir.”
Tokyay: Haber değeri ile çocuğun üstün yararı birlikte düşünülmeli
Gazeteci-Yazar Menekşe Tokyay ise daha çok eğitimin gazeteciler açısından önemli başlıklarından biri olan çocukların medyada temsili üzerinde durdu.
Çocuklara ilişkin haberlerde kamuoyunun bilgilendirilmesi ile çocuğun üstün yararının birlikte değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çeken Tokyay, bir haber hazırlanırken yalnızca “Bu olay haber değeri taşıyor mu” sorusunun değil, “Kamu neyi bilmeli, hangi hak ihlali görünür kılınmalı ve hangi kurumdan hesap sorulmalı” sorularının da sorulması gerektiğini ifade etti.
Tokyay, haberin kamuoyunu bilgilendirme amacı korunurken çocuğun bugün ve yıllar sonra karşılaşabileceği sonuçların da hesaba katılarak yapılması gerektiğinin altını çizdi. Çocuğun kimliğini açıklamamak için yalnızca adının gizlenmesinin yeterli olmadığına da dikkat çeken Tokyay, “Yaş, okul, mahalle, aile bağlantıları, baş harfler, sosyal medya hesabı, özgün olay ayrıntıları, fotoğraf, ses, ekran görüntüsü ve konum gibi bilgilerin bir araya geldiğinde çocuğun kimliğini açığa çıkarabileceğini” ifade etti.
“Adını vermedim” demek mahremiyeti korumaya yetmiyor!
Eğitimde özellikle cinsel istismar gibi çocukların ağır biçimde zarar görebileceği dosyalarda, kimlik bilgilerinin dolaylı olarak açığa çıkmasına karşı uyarılar da yapıldı.
Ayrıca çocuk ya da ailesi bilgileri kendi sosyal medya hesaplarında paylaşmış olsa bile, bunun avukatın aynı bilgileri yeniden kamuoyuna aktarması için otomatik bir gerekçe oluşturmadığı vurgulandı.
Avukatın kamusal sözü habere dönüşüyor
Eğitimde gazeteciler ile avukatlar arasındaki ilişkinin de özel bir sorumluluk alanı oluşturduğu belirtildi.
Bir avukatın basına verdiği her demeç, sosyal medya paylaşımı veya kamusal açıklamasının haberin çerçevesini oluşturabileceğine dikkat çekildi. Bu nedenle masumiyet karinesi, çocuğun mahremiyeti, üstün yararı ve savunma stratejisinin birlikte korunması gerektiği ifade edildi.
Bu kapsamda avukatların basına açıklama yaparken kullanabileceği güvenli bir dil için “süreç + sınır + hak” yaklaşımı önerilerek şu örnek verildi:
“Soruşturma sürüyor; kesinleşmiş hüküm yok. Kimlik ve dosya ayrıntısı paylaşmayacağım. Çocuğun haklarının korunmasını bekliyoruz.”
Bu yaklaşımın, hem kamuoyunun bilgilendirilmesini hem de çocuğun gereksiz görünürlüğe ve ikincil zarara maruz bırakılmamasını amaçladığı belirtildi.
“Bu bilgi gerçekten gerekli mi?”
Eğitimde gazetecilere haber yayımlanmadan önce altı temel soru yöneltildi:
Çocuğun kimliği doğrudan ya da dolaylı olarak anlaşılır mı?
Bilgi, kamusal bilgilendirme açısından gerçekten gerekli mi?
İddia, soruşturma, karar ve kesin hüküm birbirinden doğru biçimde ayrılıyor mu?
Çocuk yalnızca mağduriyetine ya da isnat edilen fiile mi sabitleniyor?
Gizlilik, yayın yasağı veya mesleki sır açısından bir engel var mı?
Haber, yıllar sonra çocuğun karşısına çıktığında onu incitebilir mi?
Tereddüt halinde ise haberin kapsamının daraltılması, gereksiz ayrıntıların çıkarılması ve daha güvenli bir dil kurulması önerildi.
Eğitimde öne çıkan ortak yaklaşım, “çocuğu görünür kılmak ile çocuğu teşhir etmek arasındaki farkın gözetilmesi” oldu.
Tokyay ve Kaya’nın aktardığı örnekler üzerinden, gazetecinin haber üretirken, avukatın ise hukuki ve kamusal iletişim kurarken aynı temel soruya yanıt araması gerektiği vurgulandı: “Bu ifade çocuğun haklarını ve üstün yararını koruyor mu?”
Dinleyicilerin de katılımı ile yürütülen eğitimin ortak mesajı ise şöyle özetlendi: “Çocuk, dosyanın ve haberin nesnesi değil, hak öznesidir. Kamuoyu bilgilendirilmeli; ancak çocuk da etiketlenmekten, teşhirden ve ikincil zarardan korunmalıdır.”
