Akaryakıt fiyatlarındaki dalgalanmalar sürerken eşel mobil sistemi yeniden tartışmaların odağına yerleşti. Uluslararası petrol fiyatları ile döviz kurunda yaşanan hareketliliğin pompa fiyatlarına doğrudan yansıması, uygulamanın etkisini ve sürdürülebilirliğini yeniden gündeme taşıdı. Akaryakıt fiyatlarının enflasyon üzerindeki belirleyici rolü nedeniyle sistemin tüketiciye nasıl yansıdığı da merak konusu oldu. Tüketici Konfederasyonu Sosyal Güvenlik Komisyonu Üyesi, SMMM ve bağımsız denetçi Murat Bal, eşel mobil uygulamasının ekonomi üzerindeki etkilerini 24 Saat’e değerlendirdi.
Bal, sistemin özellikle uluslararası petrol fiyatları ve döviz kurundaki ani dalgalanmaların pompa fiyatlarına etkisini sınırlayabildiğini ancak enflasyonu kalıcı olarak düşüren bir politika olmadığını söyledi. Eşel mobil uygulamasının daha çok kısa vadede fiyat şoklarını yumuşatmaya yönelik bir mekanizma olduğunu belirten Bal, uygulamanın sürdürülebilirliğinin ise kamu maliyesi ve bütçe dengesiyle doğrudan bağlantılı olduğuna dikkat çekti.
Murat Bal: “Fiyat şoklarını yumuşatan geçici bir araç”
Eşel mobil sisteminin işleyişine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Bal, uygulamanın özellikle uluslararası petrol fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı bir dengeleme aracı olduğunu ifade etti:
“Eşel mobil sistemi kısa vadede fiyat artışlarını sınırlayabilen bir mekanizmadır. Çünkü uluslararası petrol fiyatları veya döviz kurunun ani dalgalanmalarında, bu artışın bir kısmı vergi üzerinden absorbe edilerek son kullanıcı ve pompa fiyatlarına daha sınırlı yansıtılır. Bu da özellikle ulaştırma ve lojistik maliyetlerinin bir anda yükselmesini önleyebilir.”
"Dezenflasyon sürecine katkısı sınırlı, sürdürülebilirliği bütçe imkânlarına bağlı"
Bal’a göre bu mekanizma fiyat artışlarını tamamen ortadan kaldırmasa da ani maliyet şoklarının ekonomiye etkisini yumuşatabiliyor:
“Ancak burada önemli bir nokta var; eşel mobil enflasyonu kalıcı biçimde düşüren bir politika değil, daha çok fiyat şoklarını yumuşatan geçici bir araçtır. Dolayısıyla dezenflasyon sürecine katkısı sınırlıdır ve sürdürülebilirliği bütçe imkânlarına bağlıdır.”
“Türkiye’de Akaryakıt fiyatlarının önemli bölümü vergilerden oluşuyor”
Bal, Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının önemli bir kısmının vergilerden oluştuğuna dikkat çekti. Özellikle ÖTV ve KDV’nin pompa fiyatında ciddi bir paya sahip olduğunu vurgulayan Bal, şunları kaydetti:
“Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının önemli bir bölümü vergilerden oluşmaktadır. Özellikle Özel Tüketim Vergisi ve bunun üzerine hesaplanan KDV, pompa fiyatının ciddi bir kısmını oluşturur. Bu durum kamu maliyesi açısından önemli bir gelir kaynağıdır ancak tüketici açısından maliyet baskısını artırmaktadır.”
Dolaylı vergilerin ekonomide zincirleme etkiler yaratabileceğini belirten Bal, akaryakıtın yalnızca araç sahiplerini ilgilendiren bir ürün olmadığını söyledi:
“Akaryakıt yalnızca araç sahiplerini ilgilendiren bir ürün değil; aynı zamanda üretim, nakliye ve tarım maliyetlerinin de temel girdilerinden biridir. Dolayısıyla vergi yükünün yüksek olması zincirleme şekilde tüm fiyatlara yansıyabilir. Bu nedenle vergi politikalarının hem bütçe dengesi hem de enflasyon üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmelidir.”
“Yüzde 100 uygulama bütçe açısından daha maliyetli”
Eşel mobil sisteminin kısmi uygulanması ile tam uygulanması arasındaki farkı da değerlendiren Bal, sistemin tamamen devreye girmesinin bütçe üzerindeki yükünü artırabileceğini söyledi:
“Eşel mobil sisteminin kısmi uygulanması fiyat artışlarını tamamen engellemez ancak artışın hızını yavaşlatabilir. Örneğin maliyet artışının yalnızca belirli bir kısmı vergi indirimiyle dengelenirse pompa fiyatına yine bir artış yansır fakat bu artış daha sınırlı olur.
Yüzde 100 uygulanması teorik olarak fiyat artışlarını tamamen engelleyebilir ancak bunun maliyeti bütçe açısından çok daha yüksek olur. Dolayısıyla ekonomi yönetimi genellikle bütçe dengesi ile tüketiciyi koruma arasında bir denge kurmaya çalışır.”
“Devlet vergi gelirinin bir kısmından vazgeçmiş oluyor”
Bal’a göre eşel mobil uygulaması devreye girdiğinde devlet normalde tahsil edeceği verginin bir bölümünden vazgeçmiş oluyor:
“Eşel mobil uygulaması devreye girdiğinde devlet, normalde tahsil edeceği verginin bir kısmından vazgeçmiş olur. Bu da kısa vadede tüketiciyi rahatlatırken bütçe gelirlerinde azalmaya yol açabilir.
Eğer bu uygulama uzun süre devam ederse, bütçe açığının artması veya başka kalemlerden gelir yaratılması ihtiyacı doğabilir. Kamu maliyesi açısından bakıldığında bu tür mekanizmaların geçici olması ve belirli dönemlerle sınırlı tutulması daha sağlıklı bir yaklaşım olur.”
“Akaryakıt fiyatları tüm ekonomiyi etkiliyor”
Akaryakıt fiyatlarının yalnızca ulaşım maliyetleriyle sınırlı kalmadığını belirten Bal, birçok sektörde zincirleme etki yarattığını söyleyerek şöyle konuştu:
“Akaryakıt fiyatları ekonominin hemen her alanını etkileyen bir maliyet unsurudur. Nakliye maliyetlerinin artması gıda başta olmak üzere birçok ürünün raf fiyatına yansır.”
Eşel mobil uygulaması bu maliyet artışını sınırladığı ölçüde üretim ve lojistik maliyetlerindeki baskıyı da kısmen azaltabilir. Bu nedenle dolaylı olarak genel fiyat seviyesinde ani sıçramaları önleme konusunda dengeleyici bir rol oynayabilir.”
“Kalıcı çözüm yapısal politikalarda”
Bal, akaryakıt fiyatlarındaki dalgalanmaların uzun vadede ancak yapısal politikalarla azaltılabileceğini ifade ederek, şunları kaydetti:
“Uzun vadede kalıcı çözümün geçici mekanizmalardan değil, yapısal politikalardan geldiğini söylemek gerekir. Enerji arz güvenliğinin artırılması, yerli enerji kaynaklarının geliştirilmesi, yenilenebilir enerji yatırımlarının artırılması ve vergi yapısının daha dengeli hale getirilmesi akaryakıt fiyatlarındaki dalgalanmayı daha kalıcı biçimde azaltabilir.”
Bal, eşel mobil sisteminin ise bu süreçte geçici bir araç olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayarak “Eşel mobil gibi uygulamalar ise ani fiyat şoklarını yumuşatmak için kullanılan geçici araçlar olarak değerlendirilmelidir" diye konuştu.
