Dünya genelinde gıda fiyatlarına yönelik yükseliş endişesi artıyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero'nun değerlendirmelerine göre, enerji ve taşımacılık maliyetlerindeki artışın tarımsal üretimdeki sorunlarla birleşmesi, önümüzdeki dönemde gıda fiyatları üzerindeki baskıyı artırabilir.
Fiyat baskısının 2026'nın son çeyreğinde belirginleşmesi ve 2027'nin ilk aylarından itibaren güçlenmesi ihtimali bulunuyor. Savaşlar, uluslararası ticaret güzergâhlarındaki aksamalar ve olumsuz hava koşulları, küresel gıda arzını tehdit eden başlıca riskler arasında gösteriliyor.
Savaşlar ve kuraklık gıda fiyatlarını yükseltiyor
Karadeniz'deki tahıl sevkiyatlarında yaşanan aksamalar, Hürmüz Boğazı çevresindeki enerji ve gübre tedarikine ilişkin riskler ile El Niño kaynaklı kuraklık ihtimali, tarımsal üretim ve dağıtım maliyetlerini etkiliyor.
Enerji fiyatlarındaki yükseliş, tarımda kullanılan girdilerden ürünlerin işlenmesine ve tüketiciye ulaştırılmasına kadar birçok aşamada maliyetleri artırıyor. Üreticilerin yükselen maliyetleri tüketici fiyatlarına gecikmeli yansıtması da önümüzdeki aylarda yeni fiyat artışlarının görülmesine neden olabilir.
Pirinç, ekmek ve şeker fiyatlarında dikkat çeken artış
Gıda fiyatlarındaki yükseliş özellikle Asya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki düşük gelirli haneleri etkiliyor. Temel gıda ürünlerindeki fiyat artışları, tüketicilerin günlük harcamaları üzerinde baskı oluşturuyor.
Endonezya'da pirincin perakende satış fiyatı eylül ayında kilogram başına 15 bin 769 rupiye yükseldi. Ülkede olası kuraklığın 2027'de üretimi olumsuz etkileyebileceği yönündeki endişeler de sürüyor.
Mısır'da devlet sübvansiyonu dışında satılan büyük ekmeğin fiyatı temmuz ayındaki 4 Mısır poundundan 5 pounda çıktı. Böylece fiyat artışı yüzde 25'e ulaştı.
Hindistan'da ise zayıf muson yağışları ve üretim kayıplarının etkisiyle şeker, soğan ve bakliyat fiyatlarının eylül ayında bir önceki aya göre yüzde 10'un üzerinde yükseldiği bildirildi.
Gıda arzını korumayı amaçlayan Hindistan yönetimi, 2026-2027 dönemi için şeker kamışı suyu, şeker şurubu ve bazı melas türlerinden üretilen etanolün satın alınmasını durdurma kararı aldı. Bu adım, gıda arzındaki sorunların enerji politikalarıyla da kesiştiğini ortaya koyuyor.
FAO gıda fiyat endeksi Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyede
FAO'nun 2 Ekim'de açıkladığı verilere göre Küresel Gıda Fiyat Endeksi, eylül ayında 136 puana yükseldi. Endeks aylık bazda yüzde 1,5, yıllık bazda ise yüzde 5,8 artış gösterdi.
Kaynakta aktarılan verilere göre endeks, Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. Buna karşın Mart 2022'de kaydedilen tarihi zirvenin yüzde 15,1 altında kaldı.
Eylül ayında tahıl fiyatları yüzde 5,1, şeker fiyatları yüzde 6,1 ve bitkisel yağ fiyatları yüzde 0,9 yükseldi. Uluslararası buğday fiyatlarında yüzde 6,3'lük artış yaşanırken, mısır fiyatları da yüzde 5,6 arttı.
Karadeniz'deki sevkiyat sorunları, alternatif taşıma güzergâhlarının maliyetleri ve gübre fiyatlarının yüksek seyretmesi, tarımsal emtia piyasalarını etkileyen faktörler arasında bulunuyor.
Dünya Bankası verileri gıda enflasyonundaki baskıyı gösteriyor
Dünya Bankasının eylül sonunda güncellediği gıda güvenliği verilerine göre, incelenen 150 ülkenin yüzde 22'sinde gıda fiyatları genel enflasyondan daha hızlı yükseldi. Önceki dönemde yüzde 14 olan bu orandaki artış, gıda enflasyonunun farklı ekonomilerde yaygın bir sorun olmaya devam ettiğine işaret ediyor.
Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde hane bütçelerinin önemli bir bölümünün gıda harcamalarına ayrılması, fiyat artışlarının etkisini ağırlaştırıyor.
Uluslararası bazı önemli taşıma güzergâhlarında navlun maliyetlerinin yaklaşık yüzde 50 arttığı belirtilirken, yüksek enerji fiyatları üretim, işleme ve dağıtım maliyetlerini de artırıyor.
Gıda sektöründe ham maddelerin üç ila altı aylık sözleşmelerle tedarik edilmesi, maliyet artışlarının tüketici fiyatlarına gecikmeli yansımasına yol açabiliyor. Önceki dönemlerdeki güçlü hasatların sağladığı stok desteğinin zayıflaması da piyasaların olası arz sorunlarına karşı hassasiyetini artırıyor.
Küresel gıda fiyatlarındaki artış Türkiye'yi nasıl etkileyebilir?
Küresel gıda fiyatlarındaki yükseliş, Türkiye'de de üretim ve tedarik maliyetleri açısından yakından izleniyor. Özellikle enerji, gübre ve uluslararası taşımacılık maliyetleri, tarımsal üretim üzerinde belirleyici rol oynuyor.
Dünya piyasalarında buğday, mısır, şeker ve bitkisel yağ fiyatlarının yükselmesi, Türkiye'de üretim maliyetleri ve tedarik zinciri üzerinden fiyat baskısı oluşturabilir. Ancak küresel fiyatlardaki artışın iç piyasaya aynı oranda ve aynı hızda yansıması zorunlu değil.
Yurt içindeki hasat koşulları, döviz kuru, mevcut stoklar ve dış ticaret politikaları, uluslararası fiyat hareketlerinin Türkiye'deki tüketici fiyatlarına etkisini belirleyen temel unsurlar arasında yer alıyor.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının 6 Ekim'de yayımladığı eylül ayı fiyat gelişmeleri raporunda, olumlu arz koşullarının etkisiyle taze meyve ve sebze fiyatlarının gerilediği, işlenmiş gıdadaki aylık fiyat artışının ise yavaşladığı belirtilmişti.
Bu nedenle küresel piyasalardaki yükselişin Türkiye'deki market fiyatlarına ne ölçüde yansıyacağı, önümüzdeki dönemdeki ekonomik ve tarımsal gelişmelere bağlı olacak.
Gıda fiyatlarında 2027 için üç kritik başlık
Küresel gıda piyasalarının önümüzdeki dönemdeki seyrini üç temel gelişme etkileyebilir:
- İklim koşulları: El Niño'nun önemli tarım bölgelerindeki yağış ve üretim üzerindeki etkisi.
- Enerji ve nakliye maliyetleri: Petrol, gübre ve taşımacılık fiyatlarının üretim maliyetlerine yansıması.
- Gıda ihracatçılarının kararları: Büyük üretici ve ihracatçı ülkelerin iç piyasadaki arzı korumak amacıyla alabileceği önlemler.
