NATO’nun 5. maddesi, Kuzey Atlantik Antlaşması’nın en önemli hükümlerinden biri olarak kolektif savunma ilkesini tanımlar. NATO’nun 5. maddesine göre ittifaka üye ülkelerden birine yapılan silahlı saldırı, tüm NATO üyelerine yapılmış kabul edilir. Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 32 NATO ülkesini kapsayan bu madde, son dönemde uluslararası güvenlik gündeminde yeniden tartışılmaya başlandı.
NATO’NUN 5. MADDESİ NEDİR?
NATO’nun 5. maddesi, ittifakın kolektif savunma ilkesini ortaya koyan temel düzenlemelerden biri olarak kabul ediliyor. Bu maddeye göre NATO üyesi bir ülkeye yönelik silahlı saldırı, ittifaka yapılmış bir saldırı olarak değerlendirilir. Böyle bir durumda NATO ülkeleri, saldırıya uğrayan üyeye destek vermek için gerekli gördükleri adımları atma hakkına sahip olur.
Söz konusu destek diplomatik girişimlerden askeri müdahaleye kadar farklı şekillerde gerçekleştirilebilir. NATO üyeleri, saldırıya uğrayan ülkenin güvenliğini sağlamak ve bölgesel istikrarı korumak amacıyla birlikte hareket eder. Bu düzenleme, NATO’nun kuruluş felsefesinin merkezinde yer alan ortak savunma anlayışının temelini oluşturur.
Kuzey Atlantik Antlaşması’nda 5. madde şu ifadelerle yer alır:
“Taraflar, Kuzey Amerika'da veya Avrupa'da içlerinden bir veya daha çoğuna yöneltilecek silahlı bir saldırının hepsine yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirileceği ve eğer böyle bir saldırı olursa BM Yasası'nın 51. Maddesinde tanınan bireysel ya da toplu öz savunma hakkını kullanarak, Kuzey Atlantik bölgesinde güvenliği sağlamak ve korumak için bireysel olarak ve diğerleri ile birlikte, silahlı kuvvet kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen eylemlerde bulunarak saldırıya uğrayan Taraf ya da Taraflara yardımcı olacakları konusunda anlaşmışlardır.”
NATO 5. MADDE HANGİ ŞARTLARDA UYGULANIR?
NATO’nun 5. maddesinin devreye girebilmesi için öncelikle NATO üyesi bir ülkeye yönelik fiili bir silahlı saldırının gerçekleşmiş olması gerekir. Bu saldırının doğrudan NATO üyesi devletin güvenliğini hedef alması temel şartlar arasında yer alır.
Söz konusu saldırı farklı hedeflere yönelik olabilir. NATO düzenlemelerine göre saldırı şu unsurları kapsayabilir:
- NATO üyesi bir ülkenin toprakları
- O ülkeye ait gemiler
- O ülkeye ait uçaklar
Kuzey Atlantik Antlaşması’nın 6. maddesi ise bu savunma ilkesinin geçerli olduğu coğrafi alanı belirler. Buna göre madde, Kuzey Amerika ve Avrupa bölgelerini kapsayan alanlarda gerçekleşen saldırılar için uygulanabilir.
Bir NATO üyesine yönelik saldırının gerçekleşmesi durumunda, ittifak üyeleri saldırının kapsamını değerlendirir ve kolektif savunma mekanizmasının devreye girip girmeyeceğine karar verir.
NATO 5. MADDE NASIL UYGULANIR?
NATO’nun 5. maddesi devreye girdiğinde ittifak ülkeleri Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesinde tanımlanan bireysel ve kolektif öz savunma hakkını kullanabilir. Bu kapsamda NATO üyeleri saldırıya uğrayan ülkeye destek vermek amacıyla çeşitli güvenlik ve savunma önlemleri alabilir.
Uygulanabilecek adımlar arasında askeri destek sağlanması, ortak savunma operasyonlarına katılım veya farklı güvenlik tedbirlerinin alınması yer alır. NATO ülkeleri bu süreçte kendi imkanları doğrultusunda katkı sunar ve ittifakın ortak savunma mekanizması kapsamında hareket eder.
Alınan tüm önlemler Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne bildirilir. Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği sağlamak için gerekli tedbirleri aldığında, NATO kapsamında yürütülen önlemler sona erdirilebilir.
NATO 5. MADDE NE ZAMAN UYGULANDI?
NATO’nun 5. maddesi, ittifak tarihinde bugüne kadar yalnızca bir kez uygulandı. Bu durum 11 Eylül 2001’de ABD’de gerçekleşen terör saldırılarının ardından yaşandı.
11 Eylül saldırılarında New York ve Washington’da düzenlenen saldırılar sonucunda binlerce kişi hayatını kaybetti. ABD yönetimi saldırıların ardından NATO müttefiklerinden destek talep etti. NATO üyeleri yapılan saldırıyı ittifaka yönelik bir saldırı olarak değerlendirdi ve kolektif savunma mekanizması devreye sokuldu.
Bu karar doğrultusunda NATO ülkeleri ABD’ye çeşitli askeri ve güvenlik destekleri sağladı. NATO’nun 5. maddesi böylece ittifakın kuruluşundan bu yana ilk ve tek kez uygulanmış oldu. Son uluslararası gerilimlerin artmasıyla birlikte NATO’nun 5. maddesi yeniden küresel güvenlik tartışmalarının merkezinde yer alıyor.
