Dünya Çevre Günü kapsamında yapay zekânın iklim krizi üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Sürdürülebilir Gelecek Derneği Başkanı Dr. Nejla Aykaç ile derneğin Akademi Kurulu Üyesi, Başkent Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi ve Anadolu OSB Meslek Yüksekokulu Müdürü Dr. Öğr. Üyesi Levent Çolak, son yıllarda hızla yaygınlaşan yapay zekâ teknolojilerinin yalnızca sunduğu kolaylıklarla değil, enerji tüketimi, su kullanımı ve karbon salımı gibi çevresel etkileriyle de ele alınması gerektiğini vurguladı.
Yapay zekâ sistemlerinin çalışmasını sağlayan veri merkezlerinin giderek daha fazla enerji ve su tükettiğine dikkat çeken Aykaç ve Çolak, çevresel maliyetlerin kamuoyunda yeterince tartışılmadığını belirterek, sürdürülebilirlik hedeflerinin teknoloji yatırımlarının merkezine alınması çağrısında bulundu.
Uzmanlar, yapay zekânın doğru kullanıldığında iklim kriziyle mücadelede önemli katkılar sağlayabileceğini ancak bilinçsiz ve gereksiz kullanımın çevresel yükü artırarak ekolojik denge üzerinde yeni riskler oluşturabileceğini ifade etti.
"Yapay zekânın çevresel etkileri yeterince tartışılmıyor"
Aykaç ve Çolak, yapay zekânın çevre üzerindeki etkilerinin halen çok sınırlı bir kesim tarafından tartışıldığına dikkat çekerek şu değerlendirmelerde bulundu:
"Yapay zekanın çevre üzerindeki etkileri çok az bir kesim tarafından tartışılmakta olup, en düşük kültür seviyesindeki bireylerden, en yüksek kültür seviyesindeki akademisyenlerin bile yapay zekayı aklımıza gelemeyecek kadar detayda kullanmaları sonucunda, yapay zeka işlemcilerinin soğutulması için ihtiyaç duyulan enerji tüketiminin artması, ısı atımında kullanılan su soğutmalı kondenserlerdeki buharlaşma sonucundaki su tüketimi çevreyi olumsuz etkilemekte, iklim değişikliği ve buna bağlı ekolojik dengenin bozulmasına yol açmaktadır.
Bu konunun yeterince tartışılmamasının en önemli nedeni, başta bilim insanları, sanayi şirketleri, akademisyenler, öğrenciler ve toplumdaki tüm bireylerin bilgiye erişme hızının artması, insanların her seviyede işlerini yapay zekaya havale etnesi olduğunu değerlendiriyorum."
Veri merkezlerinde enerji ve su tüketimi artıyor
Yapay zekâ kullanımındaki yükselişin veri merkezlerinin enerji ve su tüketimini ciddi boyutlara taşıdığına işaret eden Aykaç ve Çolak şunları kaydetti:
"Ortalama olarak, tek bir yapay zeka sorgusunun yaklaşık 0,3 Watt-saat enerji tükettiği değerlendirildiğinde, yapay zeka veri merkezlerinin elektrik tüketimini devasa boyutlara ulaştığı görülmektedir.
Bunun yanında, veri merkezlerindeki sunuculardaki ısının atımı için suyun kullanılan soğutma kulelerinde buharlaşan su miktarının yılda 312 ila 765 milyar litre arasında olduğu bunun da dünyadaki yıllık şişelenmiş su tüketiminden bile fazla olduğu bilinmektedir."
"Karbon ayak izi sürdürülebilirlik hedefleri açısından büyük risk"
Dünya Çevre Günü kapsamında yapay zekânın karbon ayak izine de dikkat çeken Aykaç ve Çolak, yapay zekâ kullanımının çevresel maliyetlerinin göz önünde bulundurulması gerektiğini belirtti.
Açıklamada, "Ortalama olarak, tek bir yapay zekâ sorgusunun 2,5 gram karbon salımına neden olduğu bilinmekte olup, dünyada günde 1 milyon sorgu olduğu durumda gereksiz yere 2 bin 500 kilogram ilave karbon salımı gerçekleşir. Bu da yılda 912 bin 500 kilogram karbon salımı anlamına gelir ki bu değer sürdürülebilirlik hedefleri açısından büyük risk oluşturur" ifadelerine yer verildi.
Sürdürülebilir Gelecek Derneği'nden teknoloji şirketlerine şeffaflık çağrısı
Teknoloji şirketlerinin yapay zekâ sistemlerinin çevresel maliyetleri konusunda kamuoyuna karşı daha açık olması gerektiğini vurgulayan Aykaç ve Çolak, şirketlerin yapay zekâ sayesinde maliyet avantajı elde ettiğini ve süreçlerini hızlandırdığını belirtti:
"Teknoloji şirketleri yapay zeka kullanımı ile personel giderlerinde önemli azalma sağladıkları ve hızlandıkları için yapay zeka kullanımını artırmakta olup, bu artışın çevre üzerindeki etkisini (maliyetini) kamuoyu ile gerçekçi paylaşmaları durumunda alacakları tepji nedeniyle bu açıklamadan kaçınmaktadırlar. Bu konuda kesinlikle şeffaf olunmalı ve bu konuda konulacak yasal yaptırımlarla yapay zekanın gerekli olduğu ölçüde kullanılmasının sağlanması yönünde teknoloji firmaları zorlanmalıdır."
Yapay zekâ iklim kriziyle mücadelede de fırsat sunuyor
Aykaç ve Çolak, yapay zekânın yalnızca çevresel yük oluşturan bir teknoloji olarak değerlendirilmemesi gerektiğini de belirterek, doğru kullanıldığında enerji verimli cihazların, teknolojilerin ve üretim süreçlerinin geliştirilmesine katkı sağlayabileceğini ifade etti:
"Yapay zekanın doğru kullanımı ile enerji verimli cihazlar, teknolojiler ve üretim gerçekleşmekte olup, özellikle yenilenebilir enerjiler ile fosil yakıtların hibrit kullanımında yapay zeka kullanımının iklim kriziyle mücadelede önemli olduğu değerlendirilmekte olup, yapay zekanın özellikle keyfi, sadece zaman kazanma amaçlı gereksiz kullanımı çevresel açıdan önemli yükler ve riskler oluşturmaktadır. Bu kapsamda bu dengenin sağlanması, yasal düzenlemeler getirilmesi, yapay zekanın iklim kriziyle mücadelede teşviklerle desteklenmesi, diğer kullanımlar için talep edilecek bedellerin artırılmasıyla sınırlandırılmasıyla sağlanabileceği değerlendirilmektedir."
"Farkındalık düzeyi son derece düşük"
Toplumdaki farkındalığın yeterli seviyede olmadığına dikkat çeken Aykaç ve Çolak, "Neredeyse yemek tarifleri ve ev-ofis dekorasyonlarında bile yapay zekâ kullanılması, ödevlerin ve projelerin yapay zekâ ile yapılması bu bilinçsizliğin en önemli göstergesidir" ifadelerini kullandı.
Bu nedenle ilköğretimden başlayarak tüm eğitim kademelerinde farkındalık çalışmalarının artırılması gerektiğini belirten iki isim şu ifadeleri kullandı:
"Bireylerin günlük hayatta kullandığı yapay zeka uygulamaları konusundaki farkındalığının son derece düşük olduğu görülmekte olup, neredeyse yemek tarifleri ve ev ofis dekorasyonlarında bile yapay zeka kullanılması, ödevlerin projelerin yapay zeka ile yapılması bu bilinçsizliğin en önemli göstergesidir. Bu konuda ilk öğretimden başlayarak tüm eğitim düzeylerinde farkındalık eğitimleri verilmesi, STK’ların farkındalık projeleri yapması, yapay zeka kullanım araçlarının kullanım amaçlarına bağlı yüksek fiyatlandırılması ve ücretsiz kullanımların kaldırılmasının toplumda gereksiz yapay zeka kullanımını azaltacağı değerlendirilmektedir."
"Ekonomik getiri öne çıkıyor"
Türkiye'de yapay zekâ ve veri merkezi yatırımları planlanırken sürdürülebilirlik kriterlerinin yeterince gözetilmediğini savunan Aykaç ve Çolak, enerji verimliliğinin çoğu zaman yalnızca maliyetleri düşürme amacıyla ele alındığını ifade etti:
"Türkiye’de enerji verimliliği konusunda TÜBİTAK başta olmak üzere, Enerji Bakanlığı tarafından kişi ve kurumlara bazı teşvik ve imkanlar sağlanmış olsa da, ülke genelinde tüm proje ve üretimlerde, enerji verimliliği sadece üretim ve işletme giderlerini azaltmak amacıyla planlanmakta ve öne çıkmakta olup, projelerde, iklim değişikliği ve sürdürülebilirlik hedeflerinin kesinlikle ilk hedef olarak gözetilmediği değerlendirilmektedir.
Ülkemiz genelindeki bu yaklaşımın, yapay zekâ ve veri merkezi yatırımlarının planlanmasında da aynı şekilde olduğu değerlendirilmektedir. Çünkü ülkemizde kısa vadeli yatırımlarda ekonomik getiri öne çıkmakta, sürüdürülebilirlik hedeflerinin maalesef sadece sözel olarak telafuz edildiği değerlendirilmektedir."
Eğitim, denetim ve teşvik önerisi
Yapay zekânın çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılması için eğitim, denetim ve teşvik mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiğini belirten Aykaç ve Çolak, ilk öğretimden başlayarak tüm eğitim aşamalarında farkındalık çalışmalarının artırılması gerektiğini vurguladı:
"Yapay zekanın çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılması için, önceliklerle bu konudaki farkındalık eğitimlerinin ilk öğretim düzeyinden tüm eğitim aşamalarında artırılması, eğitimde yapay zekanın bilinçsiz ve haksız kazanım sağlamak amacıyla kullanımın kontrol edilerek yaptırımların uygulanması, toplumun gereksiz kullanımının azaltılması için yapay zekanın amatör amaçlı kullanımında bedelsiz kullanımın ciddi oranda günlük limitlerle sınırlandırılması, teknoloji şirketlerinin yapay zeka kullanımın kullanımdan elde edilen çevresel katma değeri (karbon salımı) ile kullanımda harcanan çevresel bedelin (karbon salımı) sürekli olarak denetlenmesiyle, sürüdürülebilirlik hedefleri yönünde olumlu kazanımlara vergi vb teşvikler getirilmesi, olumsuz durulara da cezai yaptırımlar ve ek vergiler uygulanması ile karbon ayak izi bedelinin vergilendirme oranlarında dikkate alınması önerilmektedir."
