Kadrajını kalabalıkların arasına, kentin çeperlerine ya da Anadolu’nun ıssız köşelerine çevirdiğinde deklanşörün varlığını bile hissettirmeyen; kendi gölgesini silip izleyicisini özneleriyle baş başa bırakan bir "avcı"ydı Manuel Çıtak. 2023 yılındaki zamansız kaybının ardından geride bıraktığı kusursuz görsel hafıza, İstanbul Modern’de açılan retrospektif niteliğindeki sergiyle ilk kez bu denli kapsamlı biçimde gün ışığına çıktı. 1980’lerden son günlerine uzanan kırk yıllık üretimi bir araya getiren sergi, yalnızca usta bir belgesel fotoğrafçının külliyatını değil; onun içine kapanık zarafetini, toplumsal belleğe vurduğu damgayı ve inşa ettiği o mütevazı "ada"yı gözler önüne seriyor. Yaklaşık yüz fotoğraf, dönemin ruhunu taşıyan efemeralar ve kızı Tamar Çıtak’ın kurguladığı özel bir video yerleştirmesinden oluşan sergi, Çıtak’ın 1961 Malatya doğumlu çocukluğundan İstanbul sokaklarına, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Bölümü’nün tesadüflerle başlayan sınav kuyruğundan bağımsız atölye günlerine uzanan biyografik hattını adım adım izliyor.
Serginin açılışında konuşan küratör Demet Yıldız Dinçer, Çıtak’ın sektör profesyonelleri ve meslektaşları nezdinde efsaneleşmiş olmasına karşın kendini öne çıkarmayı sevmeyen tavrı nedeniyle geniş kitlelerce geç keşfedildiğine dikkat çekiyor. Dinçer, Manuel Çıtak’ın insanın şehirdeki, kentin çeperindeki ve kırsaldaki varoluş hallerini şiirsel bir duyarlılıkla kaydeden belgesel fotoğrafçılığın en özgün temsilcilerinden biri olduğunu vurgularken, kariyerinde ilk kez bu denli geniş bir gövdeyle bir araya gelen çalışmaların onun güçlü entelektüel birikimini ve kıvrak mizahını görünür kıldığını belirtiyor.
Müze'nin ilk bağışçıları arasında Manuel Çıtak da yer alıyordu
Manuel Çıtak’ın İstanbul Modern çatısı altındaki varlığı, yalnızca vefatının ardından açılan anma niteliğindeki bu sergiden ibaret değil; müzenin kendi kurumsal ve görsel hafızasının tam merkezinde yer alıyor.
İstanbul Modern’in kurulduğu 2004 yılında, Türkiye’de kurumsal bir çağdaş fotoğraf koleksiyonu oluşturulması vizyonuyla yola çıkıldığında, dönemin önemli fotoğrafçılarına açık bir davet yapılmıştı. O dönem henüz emekleme aşamasında olan, yalnızca 300 fotoğrafla temelleri atılan bu koleksiyon fikrine ilk inanan ve çağrıya tereddütsüz karşılık vererek eser bağışında bulunan öncü isimlerden biri bizzat Manuel Çıtak oldu.
Küratör Demet Yıldız Dinçer’in sergi turunda özellikle altını çizdiği bu kurucu bağış, bugün 10 binin üzerinde esere ulaşarak Türkiye’nin en kapsamlı çağdaş fotoğraf arşivlerinden birine dönüşen koleksiyonun ilk tohumlarını oluşturdu.
Şebnem İşigüzel: "Kalabalıkların arasından duman gibi süzülürdü"
Sergi turunda eşlik eden Çıtak'ın eşi, yazar Şebnem İşigüzel’in tanıklıkları, sergi mekânını salt bir fotoğraf galerisi olmanın ötesine geçirerek derin bir edebiyat ve bellek alanına dönüştürüyor. İşigüzel, Manuel Çıtak’ın fotoğraf makinesi elinde olmadığı anlarda dahi dünyayı gözlerini kısarak adeta kadrajlar gibi izlediğini anlatıyor. Çocuklarının doğumunu bile doğumhane kapısında vizörün arkasından beklediğini, onları dünyaya geldikleri ilk anda vizörden görmek istediğini dile getiren İşigüzel, günümüzde her şeyin hızla üretilip tüketilen bir görüntü yığınına dönüştüğü çağda Çıtak’ın karelerini sarsıcı kılan temel unsurun taşıdığı saf duygu olduğunu ifade ediyor. Fotoğrafları çekerken kendisini görünmez kılmayı başaran sanatçının kadrajındaki insanların, sanki karşılarında bir ayna varmışçasına rahat ve orada hiçbir fotoğrafçı yokmuşçasına doğal durduğunu kaydediyor.
İşigüzel’in sanatçının insan kalabalıkları arasında duman gibi süzüldüğünü ve karşı tarafa derin bir güven verdiğini anlatan sözleri, özellikle 1990’larda İstanbul sokaklarında, Kilyos kıyılarında ve Güneydoğu’da çekilen sahnelerin arka planını aydınlatıyor. Çıtak, dünyaca ünlü belgeselcilerin dahi zorlandığı tekinsiz ve yoğun çalışma şartlarında tehlikeyi güvene, hayatın doğal akışındaki rastlantıları ise kusursuz bir kompozisyona çevirebilen nadir gözlerden biri olarak öne çıkıyor.
Sanatçının çalışma pratiğine saygı, küratoryal tercihlerde görülüyor
Sergiyi gezerken duvarlardaki çerçevelere dikkatle bakıldığında, yalnızca bir fotoğraf seçkisiyle değil, titizlikle kurgulanmış küratoryal bir dille ve sanatçının çalışma pratiklerine duyulan derin bir saygıyla karşılaşılıyor. Bu özenin en somut göstergesi, çerçevelerdeki paspartu tonlarının birbirinden farklı oluşunda saklı.
Demet Yıldız Dinçer’in sergi turunda vurguladığı üzere, duvarda görülen hafif sararmış ya da daha sıcak tondaki paspartular, Manuel Çıtak’ın hayattayken bizzat karanlık odasında kendi bastığı orijinal fotoğraflara ait. Sergi için sanatçının geride bıraktığı negatif ve dia arşivinden taranarak yeniden üretilen dijital baskılarda ise Çıtak’ın kendi ölçek ve oranlarına katı bir sadakat gösterilmiş. Küratoryal ekip, fotoğrafları mekâna göre keyfi biçimde büyütüp küçültmek yerine, Çıtak’ın hangi panoramayı, portreyi veya sokak sahnesini hangi ebatta görmeyi seçtiğini esas alarak özgün kadraj ve boyut kararlarına uymuş.
Titizce tutulan arşivin dökümü
Bu küratoryal hassasiyetin zeminini ise sanatçının arkasında bıraktığı devasa ve kusursuz arşiv hazırlıyor. Hayat arkadaşı Şebnem İşigüzel’in aktardığına göre, Manuel Çıtak gündelik yaşamında son derece dağınık bir karaktere sahip olmasına karşın, fotoğraf masasında ve arşivinde tam tersi bir disiplinle hareket ediyordu. Binlerce, hatta on binlerce kareden oluşan görsel mirasını; negatiflerini, kontak baskılarını ve dia arşivini adeta kendisinden sonra birilerinin gelip bu hafızayı kolayca çözebileceğini, işleyeceğini ve gün yüzüne çıkaracağını öngörmüşçesine kusursuz bir düzen ve sınıflandırmayla muhafaza etmişti. Bu arşiv bilinci, hem ailesinin hem de küratörlerin sanatçının görsel dünyasına müdahale etmeden, onun vasiyet niteliğindeki görsel kararlarını doğrudan sergi duvarlarına taşımalarına imkân tanıyor
Kilyos’un mahşeri kalabalığından Salda’nın boşluğuna
Serginin omurgasını oluşturan tematik hatlar, Çıtak’ın teknik ve biçimsel arayışlarını da kronolojik olarak takip etmeyi mümkün kılıyor. 1980’lerin sonu ve 1990’lar boyunca Galata Köprüsü, Boğaz kıyıları ve Nişantaşı sokaklarındaki gündelik koşturmacayı kaydeden siyah-beyaz ve renkli kareler, o dönem Türkiye fotoğrafında henüz yaygınlaşmamış olan panoramik formatla birleşerek belirgin bir zamansallık hissi yaratıyor. Kent insanının nefes almak için akın ettiği Kilyos sahilinde ve Kınalıada kıyılarında çekilen panoramalar ise bireylerin mahşeri kalabalıklar içinde adeta birer desene dönüştüğü sosyolojik birer belge niteliği taşıyor. Rotterdam Bienali’nde sergilendiğinde yabancı izleyicilerin şaşkınlıkla inceleyip bir kaza ya da batan bir gemi mi izlendiğini sorduğu devasa Kilyos panoraması, dönemin toplumsal ruhuna ve kıyı kültürüne dair çarpıcı gözlemler barındırıyor. 2019 tarihli Salda Gölü çalışmalarında ise bu kez Harry Gruyaert etkisiyle kullanılan cesur renkler ve kalabalıktan arınmış dingin boşluklar sahneye çıkıyor.
Cankurtaran kulesinden Rotterdam Bienali’ne Kilyos panoramasının hikâyesi
Manuel Çıtak’ın sergideki en çarpıcı işlerinden biri olan Kilyos panoraması, hem teknik zorluğu hem de ardındaki yıllara yayılan sabırla belgesel fotoğrafçılığın sınırlarını zorlayan bir başyapıt niteliği taşıyor. Şehirlinin gündelik koşturmacadan kaçıp nefes almak, sakinleşmek umuduyla kentin çeperindeki sahillere akın ettiği ama tam tersine mahşeri bir kalabalığın içinde adeta kendi öznelliğini yitirdiği o tezat anı donduran bu kare, arkasında uzun bir bekleyişi barındırıyor.
Şebnem İşigüzel’in sergi turunda paylaştığı anekdota göre Çıtak, bu fotoğrafı çekebilmek için 1990’lı yılların sonundan itibaren yaz aylarını sahildeki bir cankurtaran kulesinde geçirdi. Müdahalesiz, kurgusuz ve tamamen hayatın doğal akışı içinde o devasa insan selini tek bir panoramik kadraja sığdırabilmek için günlerce, haftalarca doğru ışığı ve kompozisyonun birbirini tamamladığı o kusursuz "an"ı bekledi. Sahildeki cankurtaran kulesi, onun için kalabalığın arasına karışmadan ama tüm manzarayı tepeden kuşbakışı bir bakışla izleyebildiği geçici bir atölyeye dönüştü.
Yıllar süren bu emeğin ürünü olan fotoğraf Rotterdam Bienali’nde sergilendiğinde ise evrensel bir şaşkınlık ve merak dalgası yarattı. Fotoğrafın karşısına geçen yabancı izleyiciler, kadrajdaki mahşeri kalabalığı, insanların denize ve kıyıya yayılışındaki olağanüstü yoğunluğu anlamlandırmakta güçlük çekerek birbirlerine şu soruyu soruyorlardı: "Burada bir gemi mi batmış? İnsanlar neyi izliyor, ne olmuş?". Oysa fotoğrafta ne bir kaza ne de olağanüstü bir felaket vardı; yalnızca Türkiye’nin, İstanbul’un kıyı kültürüne, kent yorgunluğuna ve insan hallerine dair Çıtak’ın yakaladığı saf bir sosyolojik gerçeklik duruyordu. Çıtak, cankurtaran kulesinden çektiği o tek kareyle bir kentin ve bir kültürün yaşantısını, hiçbir söze ihtiyaç bırakmadan dünya sahnesine anlatmayı başarmıştı.
Anadolu yollarında foto-muhabirlik
Manuel Çıtak’ın görsel külliyatında İstanbul ne kadar merkezde yer alıyorsa, Anadolu’ya ve sınır ötesine yaptığı seyahatler de onun belgeselci damarının o kadar güçlü bir omurgasını oluşturuyor. Sergide yer alan ve 1980’li, 90’lı yıllarda ceplerde taşınan, üzerine tükenmez kalemle notlar düşülüp rotalar çizilmiş yıpranmış fiziksel Türkiye yol haritası, dijital navigasyonun henüz hayatımızda olmadığı bir çağda bu yolculukların nasıl bir tutku ve coğrafi merakla planlandığını somutlaştırıyor.
Çıtak’ın gazetecilik ve yayıncılık alanındaki üretimi, salt bir "sipariş fotoğrafçılığı" sınırında kalmayıp doğrudan sanatsal üslubuyla harmanlanan bir çalışma alanına dönüşüyor. 1990’lar boyunca Türk Hava Yolları’nın Skylife dergisi başta olmak üzere National Geographic gibi prestijli yayınlar için sayısız seyahate çıkan sanatçı, tanıtım fotoğrafçılığı ile bağımsız belgeselcilik arasındaki sınırları eritiyor. Sergide yer alan Kafkasya fotoğrafları bu dönemin güçlü tanıklıklarını yansıtırken, Türkiye’nin en çalkantılı dönemlerinde sınır hatlarında ve kırsalda yakaladığı kareler erken dönem belgesel fotoğrafımızın öncü örnekleri arasında yerini alıyor. Nitekim 1980’lerin başında peşmergelerin sınıra geçişi sırasında kadrajına giren ağaçlar ve toz duman içinde koşan çocuklar, tarihsel bir dramı doğrudan görsel hafızaya kazıyor.
Anadolu yolculuklarında Çıtak’ın vizörü yalnızca coğrafi manzaralara değil, doğrudan emeğe, zanaata ve gündelik hayatın ritmine odaklanıyor. 1980’li ve 90’lı yıllarda Urfa’da çektiği serilerde; gün boyu çalışmaktan tükenmiş yorgun çiftçileri, yerel keçe üreticilerini (keçicileri), avlularda pul biber kurutanları ve sokakta karşılaştığı bir din adamını aynı insani mesafeyle belgeliyor. Karadeniz’e uzandığında yerel bir ahşap evin içinde süregiden düğün telaşını; Zonguldak’a indiğinde ise maden ocaklarına bizzat madencilerle birlikte girerek yerin yüzlerce metre altındaki karanlık mesaiyi görünür kılıyor.
Çıtak’ın vizörü yalnızca sokaklarla ve kıyılarla sınırlı kalmayıp edebiyat ve seyahatle de derin bağlar kuruyor. Orhan Pamuk’un Kar romanını yazdığı dönemde Pamuk ile birlikte çıktığı Kars seyahatinden yansıyan kareler, romanın uluslararası baskılarına kapak olmakla kalmayıp kentin atmosferine ve o yıllarda bölgede çekilen bağımsız filmlere doğrudan ilham veriyor. Kahvede karşılaştığı bir çocuğun yüzündeki sivilceyi sıktığı o tam "an"ı ya da Zonguldak maden ocaklarındaki yer altı işçilerini belgelediği çalışmalar, sanatçının insan odaklı bakışını somutlaştırıyor. Bu insani derinlik portre dizisinde de kesintisiz sürüyor; Toto Karaca’dan Süreyya Koral’a, Kavafyanlar’dan kırsaldaki Alevi dedelerine ve Kardelenler bursiyeri genç kızlara kadar uzanan geniş galeride, toplumun tanıdığı simalarla isimsiz özneler aynı eşit mesafeli saygıyla ölümsüzleşiyor.
Sergideki anlatıma konu olan fotoğraf Pamuk'un kitabında da yer aldı
Orhan Pamuk yazarken, Çıtak fotoğrafla belgeliyordu
Manuel Çıtak’ın görsel dünyası, edebiyatla ve yayıncılık kültürüyle organik bir bağ kurarak yalnızca metinleri resimleyen değil, yazının atmosferine doğrudan ortak olan bir görsel dil inşa ediyor. Sergide yer alan efemera ve basılı yayın seçkisi, onun edebiyat çevreleriyle kurduğu bu çok katmanlı diyaloğun izlerini açıkça gözler önüne seriyor.
Bu ortaklığın en belirgin durağını, Orhan Pamuk’un Kar romanının yazım sürecine eşlik eden Kars yolculukları oluşturuyor. Henüz kentin bugünkü kadar popüler bir kültür ve turizm merkezine dönüşmediği 2000’li yılların başında Pamuk ile birlikte Kars’a giden Çıtak, kentin dondurucu soğuğunu, zamansızlığını ve hüznünü panoramik vizörüyle kaydediyor. Çektiği fotoğraflar, yalnızca romanın Türkçe ve dünya dillerindeki farklı edisyonlarının kapaklarına ve tanıtım görsellerine taşınmakla kalmıyor; romanın kurgusundaki atmosferik derinliğin görsel bir karşılığı haline geliyor. Şebnem İşigüzel’in aktardığı üzere, bu fotoğraflar o dönem kendi kuşağına ilham vererek Kars’ta birbiri ardına çekilen bağımsız filmlerin görsel dilini de doğrudan etkiliyor. Kars’taki bir kahvehanede simit satan ve edebiyat öğretmeninin kendilerine yalnızca Orhan Pamuk’tan bahsettiğini söylerken tam o anda yüzündeki sivilcesini sıkan öğrencinin karesi, edebiyat ile hayatın rastlantısal kesişimini yakalayan bir tanıklık olarak sergide yerini alıyor.
Çıtak’ın kitap dünyasındaki varlığı bununla da sınırlı kalmıyor. Orhan Cem Çetin’in hazırladığı prestijli Kara Kutu cep fotoğraf kitapları dizisinde kendisine ayrılan özel cilt ve geçmişte açtığı Rıhtımlar Arasında sergisinin kitabı gibi basılı materyaller, onun bağımsız bir fotoğraf yazarı olarak matbu kültürdeki yerini belgeliyor. Ayrıca kız çocuklarının eğitimine odaklanan Kardelenler projesi kapsamında hazırlanan kitap gibi toplumsal bellek çalışmalarında yer alan fotoğrafları da sergi kütüphanesinde izleyiciyle buluşuyor.
Bir ada sığınağı: "İzlomanya"
Serginin son bölümü, sanatçının 2022 yılında Depo’da Refik Akyüz ve Serdar Darendeliler küratörlüğünde izleyiciyle buluşturduğu son serisi İzlomanyaya ayrılıyor. Yazar Lawrence Durrell’ın kavramsallaştırdığı "adaya ait olma ve aynı zamanda adadan kaçma arzusu" üzerine temellenen bu bölüm, ömrü boyunca tesadüflerin ve kendiliğinden gelişen anların peşinde koşan Çıtak’ın ilk kez "tesadüfi kurgu" yöntemine başvurduğu alanı temsil ediyor.
Bu seçkide yer alan ve kızı Tamar Çıtak’ın modellik yaptığı Aragida karesi, köylerde görüldüğünde insanlara aklını kaybettirdiğine inanılan mitolojik bir karakterin karanlık ve mavi ışık altındaki büyüleyici atmosferini yakalıyor. Mekânın neresi olduğunun özellikle gizli tutulduğunu belirten Tamar Çıtak, bu çalışmayı babasının zihninde kurduğu gönüllü yalnızlık adasının en yetkin panoramik ifadesi olarak tanımlıyor. Sanatçının hayattayken belirlediği orijinal ölçülere sadık kalınarak hazırlanan sergi, İstanbul Modern’in 2004’teki kuruluş günlerinde fotoğraf koleksiyonuna ilk bağışı yapan sanatçılardan biri olan Manuel Çıtak’a gecikmiş bir vefa duruşu niteliği de taşıyor.
Sergiye paralel olarak Şebnem İşigüzel ve Orhan Cem Çetin’in katılımıyla 11 Kasım’da; Refik Akyüz ve Serdar Darendeliler’in katılımıyla ise sanatçının doğum günü olan 6 Ocak’ta İstanbul Modern’de özel söyleşi programları düzenlenecek. Görsel dilinde duman gibi usulca ilerleyip ardında silinmez izler bırakan Manuel Çıtak’ın dünyasıyla buluşmak isteyenler için sergi ve sesli rehber, önümüzdeki altı ay boyunca İstanbul Modern Fotoğraf Galerisi’nde ziyarete açık olacak
