Bir evin içinde yıllardır aynı yerde duran bir eşya, aile ziyaretlerinde kapının önünde biriken terlikler, çocukluktan hatırlanan bir oda… Gündelik hayatın içinde çoğu zaman üzerinde durmadığımız bu ayrıntılar, aslında yaşadığımız döneme, alışkanlıklarımıza ve içinde yetiştiğimiz kültüre dair pek çok şey anlatıyor. Bir başkasının evinde karşılaştığımız tanıdık bir nesne, kendi geçmişimizden bir anı çağırabiliyor. Kişisel sandığımız hatıraların başkalarının yaşamlarıyla kesiştiği yerde ise bireysel olan, ortak bir hafızanın parçasına dönüşüyor.
Gördüğümüz dünyayla kurduğumuz ilişki de en az hatırladıklarımız kadar kişisel. Aynı görüntüye bakan iki insanın farklı ayrıntılara odaklanması, aynı olayın birbirinden başka anlamlara dönüşmesi, gerçekliği nasıl algıladığımız sorusunu beraberinde getiriyor. Bazen gördüğümüz şeyden çok, ona yüklediğimiz anlam belirliyor dünyayla kurduğumuz ilişkiyi.
Arete’de 17 Ekim-15 Kasım tarihleri arasında sanatseverlerle buluşan iki ayrı solo sergi, bu iki düşünsel alanı yan yana getiriyor. Ömer Faruk Erdoğan’ın “Edim” ve “Hamam” serileri, gündelik yaşamın içinde biriken anılara, kültürel ritüellere ve bireysel deneyimlerin ortak hafızayla kurduğu ilişkiye odaklanıyor. Fırat Koç’un “Algı Serisi” ise gerçekliğin tek ve değişmez bir biçimde var olup olmadığı sorusundan hareketle, bireyin algılama biçiminin dünyayı nasıl şekillendirdiğini ele alıyor.
İki sanatçının üretimleri farklı çıkış noktalarına sahip olsa da insanın yaşamla, çevresiyle ve kendi deneyimleriyle kurduğu ilişkiyi merkeze alıyor. Erdoğan, içinde yetiştiği coğrafyanın yaşam kültürünü ve kişisel belleğini resimlerine taşırken Koç, gördüklerimizin ne ölçüde nesnel bir gerçekliğe karşılık geldiğini sorguluyor. Biri yaşanmışlıkların ve nesnelerin bellekte bıraktığı izleri takip ediyor, diğeri algının değişken doğasına odaklanıyor.
Ömer Faruk Erdoğan: “Kendi yaşam kültürümü göstermeye çalışıyorum”
Sanatçı Ömer Faruk Erdoğan’ın resimleri sanatçının kişisel belleğinden hareketle içinde yetiştiği coğrafyanın yaşam kültürüne uzanan bir anlatı kuruyor. Sanatçı, üretim ile kendisine ait anıları yeniden canlandırırken bireysel deneyimin toplumsal bir karşılığa dönüşebileceği alanı da araştırıyor.
Resim yapma motivasyonunu kendisini anlatma refleksiyle ilişkilendiren Erdoğan, teknik anlamda minyatürden beslenen ve “deneysel perspektif” olarak adlandırdığı yaklaşımını, içinde büyüdüğü ve kendisini ait hissettiği anılarla harmanladığını belirtiyor. Sanatçı, üretiminin ardındaki kişisel ihtiyacı şu sözlerle anlatıyor:
“Sanırım sanatçının resim yapma motivasyonu birazda kendisini anlatma yolunda gösterdiği bir refleks, bu dünyada varım demenin bir yolu. Teknik anlamda minyatürden beslenen deneysel perspektif olarak adlandırdığım yüzey biçimini içinde büyüdüğüm , gözlerimi kapattığımda oraya ait hissettiğim anılarım ile harmanlayarak kendi yaşam kültürümü göstermeye çalışıyorum. Bu dünyadan bende geçiyorum …”
Erdoğan’ın eserlerinde kişisel geçmişin izleri, yalnızca sanatçının yaşamına ait ayrıntılar olarak kalmıyor. Evlerde karşılaşılan nesneler, gündelik davranışlar ve ortak yaşantılar, izleyicinin kendi belleğiyle ilişki kurabileceği bir anlatının parçalarına dönüşüyor. Sanatçı, bireysel deneyimlerinin toplumsal bir hafızayla kesişmesini, içinde yetiştiği kültürün bir parçası olmasıyla açıklıyor.
“Beslendiğim anıların hepsi bu coğrafyanın içerisinde var olan ve yaşanan eylemlerle ilişkili, ne kadar kendi bireyselliğimle ‘Ben varım’ demenin çabası içerisinde olsam da bu toplumun içerisinde yetişmiş ve bu topluluğun bir parçasıyım. Bu da aslında ben’in biz’e dönüşümünü sağlayan etken. Evet, bu durum eserlerimin bireysellikten kolektif hafızaya dönüştüğünü gösteriyor. Zaten resimlerim içerisinde leke olarak var olan nesnelerin çoğu görsel kültür ögelerinden başka bir şey değil .”
"İnsanların mekanlarda nesneleri nasıl kullandığı bize kültür hakkında bir çok şey söylemekte"
Sanatçının gündelik yaşantıya yönelmesi, sıradan kabul edilen ayrıntıların taşıdığı anlamı da görünür kılıyor. Bir evin nasıl kullanıldığı, eşyaların nerede tutulduğu, kimlerin hangi mekânda bir araya geldiği ya da belirli davranışların kuşaktan kuşağa aktarılması, kültürün yalnızca anlatılanlardan değil, tekrar edilen eylemlerden de oluştuğunu gösteriyor.
Erdoğan, mekânların ve nesnelerin insan yaşamını anlamlandırmadaki rolüne ilişkin düşüncelerini şöyle ifade ediyor:
“Toplumu medeniyet yapan şey toplumları oluşturan bireylerin kendine özgü kimlik inşa etmelerinden ortaya çıkar. Bu kimlik inşası da bireylerin yaşam içerisinde var olan davranışları ve birbirlerine olan temasları ile oluşur. Tabi sadece bundan ibaret değildir ama bu yaşam şekli önemli bir etkendir. Bugün arkeoloji ve etnografya müzelerinde var olan tarihi eserlerin o dönemin insanlarını tanımlama ve fikir edinme süreçlerine yardımcı olduğunu görmekteyiz. İnsanların mekanlarda nesneleri nasıl kullandığı onlarla neler yaptığı bize kültür hakkında bir ok şey söylemekte. Mekanı oluşturan mimari ve somut nesneler insanların eylemlerine yönelik tasarlandı ve kullanıldı. Tekrarlanan davranışlar ve nasıl tekrarlandığına dair hafıza, bence kültürü oluşturan şeyin ta kendisi.”
"Gözlerimi kapattığımda o hissi çağrıştıran nesneleri kompoze ediyorum, refleksi bir durum"
Erdoğan’ın “Edim” serisi, aile içindeki karşılaşmalardan misafirliklere, ev yaşamının tanıdık nesnelerinden geçmişin duygusal izlerine uzanan bir anlatı taşıyor. Sanatçının üretiminde nesneler, yalnızca bir mekânı tamamlayan unsurlar değil; yaşanmışlıkları hatırlatan ve duyguları yeniden harekete geçiren görsel işaretler olarak öne çıkıyor.
Sanatçı, resimlerinde kullandığı nesnelerle kişisel duyguları arasındaki ilişkiyi şu sözlerle açıklıyor:
“Aslında ben görsel kültürün nesnelerini kullanarak resimler üretiyorum ve bu görsel kültür nesneleri hepimizin evlerinde var olan, bir dönemin popüler kültür ögeleri idi. Bir yandan da duygularımı harekete geçiren an’lara odaklanıyorum. Gözlerimi kapattığımda o hissi çağrıştıran nesneleri kompoze ediyorum. Daha çok refleksif bir durum.”
"Benim dünyamda resmim içerisinde her şey çok önemli ve bir nesne ya da figür bir diğerinden önemsiz değil"
Bu yaklaşım, sanatçının perspektif anlayışında da karşılık buluyor. Klasik perspektifin ön ve arka ilişkisi üzerinden kurduğu görsel hiyerarşinin aksine Erdoğan, resmin yüzeyindeki her nesnenin ve figürün kendi önemini koruduğu bir düzen oluşturmayı amaçlıyor. Ona göre bir yaşantıyı meydana getiren şey, yalnızca o yaşantının merkezindeki insan değil; mekânın içindeki diğer unsurlar ve çoğu zaman gözden kaçan ayrıntılar da aynı bütünün parçası.
Erdoğan, klasik perspektifin sınırlarını aşma arayışını ve deneysel perspektif anlayışını şöyle anlatıyor:
“Temelde göstermek istediğim o his ve duyguyu, yaşanmışlığı, klasik perspektifle yeterince gösterememenin verdiği sıkıntı ve çabalamanın sonucuyla ortaya çıkan deneysel bir perspektif anlayışına sahibim. Klasik perspektifte ön arka ilişkisi mevcuttur. Bir mekan tasviri oluşturmak için önem sırasına göre lekeler yerleştirilir. Arka tarafta olan lekeler daha pastel ve gri tonlarda olması gerekirken öndeki lekeler daha canlı olmalıdır ya da gerideki lekeler daha küçük olması gerekirken öndeki lekeler daha büyük olmalıdır ama ben bu şekilde düşünmüyorum. Benim dünyamda resmim içerisinde her şey çok önemli ve bir nesne ya da figür bir diğerinden önemsiz değil. Edimi oluşturan şeyin kendisi sadece insanla değil mekanın içerisinde var olan diğer şeylerle de ilgilidir. Tek bir düzlemde görünen kadar görünmeyende çok önemli ve ben her birini gösterme çabası içerisindeyim… Hepimiz biriciğiz ve çoğu zaman dünyanın kendi etrafımızda şekilaldığını düşünürüz oysa ki birazcık gözlemle aynı anda birden fazla dünyaların aynı mekanda var olduğu gerçeğini çoğu zaman kaçırırız. Aslında asıl olay bu kollektifliğin bir bütün oluşturmasıdır.”
Sanatçının bu yaklaşımı, gündelik yaşamı tek bir kişinin deneyimine indirgemek yerine aynı mekânda bir arada bulunan farklı yaşantıları görünür kılma çabasıyla örtüşüyor. Bir odanın içinde herkesin kendisine ait bir hikâyesi, bir nesnenin karşısında herkesin kendisine ait bir hatırası bulunabiliyor. Erdoğan’ın resminde ayrıntılar arasındaki ilişki, bu farklı dünyaların aynı anda var olabilmesine alan açıyor.
Otoriteyi sorgulayan çocukluk belleği
Erdoğan’ın üretiminde geçmiş, yalnızca hatırlanan anların yeniden canlandırıldığı bir alan değil. Çocuklukta karşılaşılan ve o dönem anlamlandırılamayan durumlar, yıllar sonra sanatçının eleştirel bakışının başlangıç noktalarından birine dönüşebiliyor. “Yüzleşme” serisinde ibadet mekânları, otorite ve toplumsal kabuller arasındaki ilişkiler üzerinden ilerleyen bu sorgulama, sanatçının geçmişte karşılaştığı bir otorite değişkenliğine dayanıyor.
Erdoğan, toplum içinde kurallara uyma ve otoriteyi kabul etme alışkanlıklarının hangi noktada sorgulanabileceğine ilişkin düşüncelerini şöyle aktarıyor:
“Toplum olarak yaşayabilmemiz için doğduğumuz günden bu yana hepimize belirli kurallara uymamız gerektiği öğretiliyor. Bir işi yapabilmek için o işin profesyoneli olmamız beklentisi içerisinde eğitimler alıyoruz. Trafik ışıklarında, kırmızı da bekliyor yeşil de geçiyoruz. Okula gittiğimizde müdür ve öğretmen ne derse onu otorite görüyor ve doğru olduğunu Kabul ediyoruz. Adaletsizlik yaşadığımız da Hakimin bizim için en adil kararı vereceğine inanıyoruz. Peki otorite bu kuralları, kabulleri, inançları, delmeye başladığında ne olur? İlk teması geçmişte yaşadığım bu otorite değişkenliği, o zamandan bu zamana benim için sorular silsilesinin temellerini oluştuyordu. Şimdide aynı soruyu hep beraber soralım isterim.”
Sanatçı, eserlerinde farklı yaşam biçimlerinin bir arada var olmasına da alan açıyor. Ona göre toplumsal yaşam, tek bir deneyimden ya da ortak bir davranış kalıbından ibaret değil. Farklılıkların aynı hayatın içinde yan yana bulunması, üretiminin de beslendiği çok sesli bir yapıyı oluşturuyor.
“Modern devletlerden önce bile aynı toplum içerisinde birçok farklı yaşam şekli mevcuttu ve bende çok sesli bir hayat yaşıyorum. Gördüklerimi hissettirmekten sorumluyum, bunlar yaşanıyor ve bu kolektif kültüre dahil.”
“Ben, bize dönüştüğü için gösterdiklerim kültür oluyor”
Erdoğan’ın sergide Fırat Koç’un eserleriyle aynı mekânda buluşması da iki farklı üretim biçiminin ortak bir zeminde karşılaşmasını sağlıyor. Başlangıçta iki ayrı solo sergi olarak tasarlanan bu buluşmada sanatçı, kendi anlatısıyla Koç’un yaklaşımı arasında farklı noktalardan kurulan bir yakınlık görüyor. İki üretimin birbirine benzeyen yanlarının, eserler karşılıklı geldiğinde yeni bir anlatım olanağı oluşturduğunu düşünüyor.
Erdoğan, bu karşılaşmayı şu sözlerle değerlendiriyor:
“Aslında bu iki ayrı kişisel sergi olarak tasarlandı ama Fırat’la göstermek istediklerimizin farklı noktalardan birbirine benziyor olduğunu görüyorum. Temelde insan var, aynı müziğin farklı notalarını konuşuyoruz gibi ve bu da aslında duygusal dengeyi oluşturuyor. Evet, eserlerimizin karşılıklı olması yeni bir söyleme de kapı açıyor. Elma bugün yeşil olmayabilir…”
Sanatçı için üretimin temelinde büyük iddialar ortaya koymaktan çok, kendisini ve yaşadıklarını anlatma isteği bulunuyor. Ancak kişisel olanı anlatırken içinde yaşadığı toplumun izlerini de taşıdığını vurgulayan Erdoğan, sanatın hem kendisini hem de üretimlerini dönüştüren bir süreç olduğunu belirtiyor.
“Temelde büyük iddiaları olan biri değilim, ben kendimi, yaşadıklarımı anlatmaya, göstermeye çalışan biriyim. Geçiyorum bu dünyadan ve benim hissettiklerimi siz de hissediyor musunuz? demek için üretiyorum. Ama ben de bu topluma dahil olduğum için ister istemez bir dönemi görünür kılmış oluyorum, ben, bize dönüştüğü için gösterdiklerim kültür oluyor. Sanat beni ve üretimlerimi de dönüştürüyor ve yeniden tanımlıyor…”
Fırat Koç: “Gerçeklik dediğimiz şey aslında bir yorum”
Ömer Faruk Erdoğan’ın eserlerinde yaşanmışlıkların ve kültürel belleğin izleri öne çıkarken Fırat Koç’un “Algı Serisi”, bireyin dünyayı nasıl kavradığı sorusundan hareket ediyor. Sanatçı, gerçekliğin tek ve mutlak bir biçimde var olduğu düşüncesini sorgulayarak gördüklerimizin hangi deneyimler ve yorumlar aracılığıyla anlam kazandığına odaklanıyor.
Koç için algı, hayatın belirli bir alanına ait sınırlı bir mesele değil; insanın dünyayla kurduğu ilişkinin başlangıcından sonuna kadar etkili olan bir unsur. Serinin düşünsel temelinin, algılama biçimimizin hayatın dinamikleri içindeki rolünü fark etmesiyle oluştuğunu belirten sanatçı, çıkış noktasını şöyle anlatıyor:
“Üreten tarafta olan herkes, gerçekten inandığı ve bunu samimiyetle aktarabileceği zengin bir konuyla bir temel oluşturma çabasındadır. Algılayış biçimimizin hayatın tüm dinamiklerinde sözü başlatan ya da bitiren bir etken olduğunu idrak ettiğimde seri artık kafamın içinde başlamıştı.”
Koç’un eserlerinde izleyicinin karşısına çıkan görüntüler, ilk bakışta tanıdık gelebiliyor. Ancak bu tanıdıklık, görüntünün tek bir biçimde anlaşılabileceği anlamına gelmiyor. Sanatçı, izleyicinin zihninde tamamlamaya çalıştığı belirsiz alanlardan hareketle her bakışın farklı bir yoruma dönüşebileceği bir anlatı kuruyor.
Gerçeklikle algı arasındaki ilişkiyi sabit bir mesafe olarak görmeyen Koç, bu ilişkinin sürekli değiştiğini vurguluyor:
“Durağan bir mesafeden söz edemeyiz. Sürekli değişen, devinim içinde olan bir yolculuk aslında bu. Çünkü gerçeklik dediğimiz şey aslında bir yorum. Gördüğümüz şeyleri sınıflandırıyor, anlamlandırıyor ve yorumluyoruz. Dolayısıyla her an değişebilecek, etkilenebilecek bir yapıya sahip
İzleyicinin karşısına tanıdık ama kesinliği olmayan, sıcak ve tedirgin bir sahne sunuyorum. İnsan zihni, belirsizliği ilk bakışta tamamlamaya çalışır. Ve her izleyici kendi zihninde farklı senaryolar kurabiliyor.”
Bu noktada eserin anlamı, yalnızca sanatçının üretim sürecindeki niyetiyle sınırlı kalmıyor. İzleyicinin deneyimi ve görüntü karşısında geliştirdiği yorum da eserin etkisini değiştirebiliyor. Koç, kendi eserlerinin zaman içinde kendisi için bile farklı anlamlar kazanabildiğini belirterek algının insan doğasından ayrı düşünülemeyeceğine dikkat çekiyor:
“Aslında bu, algılayış temasının insan doğasından ne kadar ayrıştırılamaz olduğunun bir göstergesi. Eserin etkisi benim için bile zaman geçtikçe değişebiliyor ve her izleyicinin yorumunun birbirinden farklı olması bizi konunun kendisine götürüyor.”
Tek bir hakikatin ötesinde: “Nesnel bir kanıya çoğunluk olarak varabiliyoruz"
Algının gerçeklikle ilişkisi, bireysel deneyimlerin yanı sıra öğrenilen kurallar, toplumsal kabuller ve yaşanmışlıklarla da şekilleniyor. İnsanların aynı olay karşısında benzer sonuçlara ulaşması mümkün olsa da bu ortaklığın hangi süreçlerden doğduğu, Koç’un sorguladığı alanlardan birini oluşturuyor.
Sanatçı, nesnel bir kanıya ulaşmanın mümkün olabileceğini kabul etmekle birlikte, bu kanıyı oluşturan koşulların da tartışmaya açık olduğunu düşünüyor. Farklı kültürlerin ve yaşam biçimlerinin dünyayı algılama şekilleri arasındaki olası ayrımları örnek göstererek şöyle diyor:
“Nesnel bir kanıya çoğunluk olarak varabiliyoruz. Ama bu kanıya bizi götüren süreç; öğretiler, kurallar ve yaşanmışlıklardan geliyor. En temele inip şu soruyu sorsaydık: Amazon’da yaşadıklarını okuduğumuz ilkel bir kabile insanının herhangi bir varlığı algılama biçimiyle modern yaşamın içerisindeki bizlerin algılama biçimi ne kadar benzerlik gösterebilir?
Bunun cevabı tartışmaya çok açık. Çünkü birçok bilim dalı buna farklı açıdan bakarak farklı cevaplar üretebilir. Bu soruya kesin bir cevap arayışım yok, çünkü sorgulamanın yerine yeni bir kesinlik yerleştirmiş olmak istemem.”
Koç’un yaklaşımında algının farklı bileşenlerini birbirinden kesin çizgilerle ayırmak da kolay değil. Üretim sürecinde estetik yaklaşım, teknik olanaklar ve kompozisyonun bütünlüğü bir arada düşünülüyor. Sanatçı, bu unsurların her birini ayrı kategorilere yerleştirerek ilerlemek yerine aralarındaki dengeyi önemsiyor.
“Bunları bu şekilde ayrıştırmak gerçekten zor. Üretim sürecinde her bir unsuru kategorize edip bunları bir düzen içerisinde kompozisyona yerleştiremezsiniz. Estetik yaklaşımı, teknik anlamda uygulanabilirliği ve bütünün harmonisi, konunun kendisinden bana göre daha önemli parçalar olduğu için bu kadar net çizgiler çizemiyoruz.”
Eserlerdeki figürlerin duruşları, yüz ifadeleri ve aralarındaki mesafeler de bu anlatının kurulmasında belirleyici rol oynuyor. Koç, doğrudan bir konuşma ya da hareket olmadan da figürler arasında bir diyalog kurulabileceğini düşünüyor. Renkler ve belirsiz alanlar ise bu ilişkinin duygusal boyutunu taşıyor.
“Figürler, kinetik olmayan diyalogların merkezinde yer alıyor. Yüzlerindeki ifadeler, aralarındaki mesafeler, duruş açıları gibi içerikler dışında renk ve kurduğum belirsiz alan da duyguyu aktarmak için önemli rol oynuyor. Hepsinin benim açımdan bir dengesi var.”
İzleyicinin değişen bakışı
Algı, geçmiş deneyimlerden ve öğrenilenlerden bağımsız düşünülemediği gibi sanatçının bakışını da sürekli etkiliyor. Koç, sanatçının kendi algısını zorlaması ve farklı bakış açılarına açık olması gerektiğini düşünüyor. Kendisinin de hayatındaki özel anlardan, değişken deneyimlerden ve hayali diyaloglardan beslendiğini belirtiyor.
“Daha önce de bahsettiğimiz gibi, algılama biçimimizi öğretilerden ya da deneyimlerden bağımsız ele almak imkânsız. Bu, herkes gibi sanatçı için de geçerli. Hatta sanatçının asıl görevi de biraz bu değil mi? Algısını daima zorlamak ve farklı bakış açısına açık olmak. Ben de hayatımın benim için özel, herkes için bayağı değişkenlerinden çıkıp izlenimlerden ve hayali diyaloglardan besleniyorum.”
Sanatçının izleyiciyle kurmak istediği ilişki de kesin bir sonuca ulaşmaktan çok, bakışın devam etmesi üzerine kurulu. Bir eserin karşısında ilk anda oluşan düşüncenin zamanla değişmesi, yeni ayrıntıların fark edilmesi ve görüntünün farklı biçimlerde yorumlanması, Koç'un önem verdiği deneyimler arasında yer alıyor.
“Bunu şöyle özetleyebilirim: İzleyicinin eserin karşısında sonuca ulaşıp seyrini bitirmesindense yeni detaylar fark edip her an fikrinin değişmesini, yani seyrinin uzun sürmesini tercih ederim.”
Arete’de Ömer Faruk Erdoğan ile aynı tarihlerde sergi açmanın, iki sanatçı arasında doğrudan bir biçimsel benzerlik bulunmasını gerektirmediğini düşünen Koç, farklı tekniklerin ve deneyimlerin yan yana gelmesini serginin önemli bir parçası olarak değerlendiriyor. İki sanatçının üretimlerinin aynı mekânda farklı seyirler sunmasını önemsiyor.
“Açıkçası, bir sergide sanatçılar arasında doğrudan bir biçimsel benzerlik bulunması gerekmiyor. Farklı deneyimler sunan ve farklı teknikte iki sanatçının yer alması daha keyifli ve daha özel bana göre. Konuların üst üste binmemesi, aynı mekân içerisinde iki farklı seyir sunuyor.”
Koç, günümüzün görüntü ve bilgi yoğunluğu içinde izleyiciyi yeni bir soruyla baş başa bırakmayı hedeflemediğini de özellikle belirtiyor. “Algı Serisi”nin amacını felsefi bir yolculuk oluşturmak yerine izleyiciyi görüntünün içinde hissettirmek ve hayali bir anın deneyimine davet etmek olarak tanımlıyor.
“Bahsettiğiniz bu görüntü ve bilgi yoğunluğunun içerisinde bir soruyla sergiden ayrılmalarını istemiyorum. Amacım felsefi bir yolculuk oluşturmak değil, sahneyi hissettirip hayali ve özel bir anın içinde kaybolmalarını sağlamak.”
