Sanal su ticareti, tarım ve sanayi ürünlerinin üretiminde kullanılan suyun, bu ürünlerin ithalat ve ihracatı yoluyla ülkeler arasında dolaylı olarak aktarılmasını ifade ediyor. Bir ülkenin ihraç ettiği ürünler için ne kadar su kullandığını, ithal ettiği ürünlerle ne kadar su kaynağından tasarruf ettiğini ortaya koyan bu hesaplama, ülkelerin su kaynakları üzerindeki ticari faaliyetlerden doğan baskının belirlenmesinde de kullanılıyor.
Türkiye'nin sanal su ticaretinde son 10 yıllık bilançosu, ithalatın ihracatı geride bıraktığını ortaya koydu. 2015-2024 döneminde yıllık ortalama 20 milyar metreküp sanal su ihraç eden Türkiye, 35,6 milyar metreküp sanal su ithal etti.
2026 yılında yayımlanan ve 29 temel ürünü kapsayan güncel araştırmaya göre, yıllık ortalama 20 milyar metreküp olarak hesaplanan sanal su ihracatının yaklaşık yüzde 50'sini tek başına buğday unu ve ayçiçeği yağı ihracatı oluşturdu. İki ürünün yıllık toplam sanal su ihracat hacmi 10 milyar metreküp düzeyine ulaştı.
Su Politikaları Derneği Başkanı Dursun Yıldız, Türkiye'nin sanal su ticaretini, tarımsal üretim planlamasını ve su kaynaklarının korunmasına yönelik politikaları 24 Saat'e değerlendirdi. Su stresi yaşayan havzalarda üretim planlamasının önemine dikkat çeken Yıldız, tarım, dış ticaret ve su yönetimi politikalarının birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.
TÜRKİYE'NİN SANAL SU TİCARETİNDE SON 10 YILIN BİLANÇOSU
Türkiye'nin tarımsal ve sınai ihracatı dikkate alındığında, ülkemiz ne ölçüde sanal su ihraç ediyor? Türkiye'nin yıllık sanal su ihracatı ve ithalatına ilişkin güncel veriler ne söylüyor?
Dursun Yıldız: Türkiye, tarım ve sanayi ürünleri dış ticareti yoluyla önemli miktarda sanal su ihraç eden ve aynı zamanda sanal su ithal eden bir ülke.
Buradaki temel mesele, Türkiye'nin yalnızca ne kadar sanal su ihraç ettiği değil, su stresi yaşayan havzalarda kullanılan suyun ne kadarının ihracata yönelik üretimde tüketildiği ve bu üretim karşılığında ne kadar ekonomik katma değer sağlandığı.
Türkiye'nin sanal su ticaretine ilişkin en güncel ve kapsamlı ürün grubu araştırmalarından biri, 2015-2024 döneminde yıllık ortalama 20 milyar metreküp sanal su ihracatı, 35,6 milyar metreküp sanal su ithalatı ve 15,6 milyar metreküp net sanal su ithalatı gerçekleştiğini ortaya koyuyor.
Farklı ürün gruplarına yönelik sanal su ticareti hesaplamaları bulunmakla birlikte, toplam ticareti kapsayan ve doğrulanmış bir sanal su bilançosu henüz mevcut değil.
Türkiye, dış ticaret politikasını yalnızca ihracat gelirleri üzerinden değil, ihracatın havza bazındaki su maliyeti ve sağladığı ekonomik katma değer üzerinden de değerlendirmeli.
Bu kapsamda, ulusal düzeyde bir Sanal Su Dış Ticaret Bilançosu hazırlanması ve tarımsal ürünler, işlenmiş gıdalar, tekstil ürünleri ile diğer sanayi ürünleri için ayrı hesaplamalar yapılması yararlı olacak.
SU TÜKETİMİ YÜKSEK ÜRÜNLERİN İHRACATINDA YENİ POLİTİKA İHTİYACI
Su tüketimi yüksek tarım ürünlerinin ihracatında, su kaynaklarının korunması ile dış ticaret gelirlerinin sürdürülmesi arasında nasıl bir politika dengesi kurulmalı?
Dursun Yıldız: Türkiye'nin su tüketimi yüksek tarım ürünlerinin ihracatında izlemesi gereken temel politika, tarımsal ihracatı azaltmak değil, ihracattan elde edilen ekonomik katma değeri korurken sınırlı su kaynakları üzerindeki baskıyı azaltmak olmalı.
Bu amaçla dış ticaret, tarım ve su yönetimi politikaları bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalı. Türkiye, su stresi yaşayan bir ülke olup toplam su kullanımının yaklaşık yüzde 79'unu tarımsal sulama oluşturuyor. Bu durum göz önünde bulundurulduğunda, özellikle sulamaya bağımlı tarım ürünlerinin ihracatında yeni bir politika yaklaşımına ihtiyaç duyuluyor.
Türkiye'nin tarımsal ihracat politikasındaki temel hedef, daha fazla su tüketerek ihracatı artırmak yerine, su kaynaklarını sürdürülebilir biçimde kullanarak daha yüksek ekonomik değer yaratmak olmalı.
Bu doğrultuda Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve ilgili kurumların iş birliğiyle ürün ve havza bazında bir Sanal Su Ticareti Stratejisi hazırlanmalı. Söz konusu strateji, Türkiye'nin tarımsal ihracat gelirlerini ve üretici refahını korurken özellikle su stresi yüksek havzalardaki kaynakların aşırı kullanımını önlemeyi hedeflemeli.
Türkiye, tarımsal ihracatta yalnızca elde ettiği döviz gelirini değil, bu gelirin karşılığında tüketilen su miktarını da hesaba katmalı. Çünkü su kaynaklarının sürdürülebilirliği, tarımsal ihracatın önünde bir engel değil, uzun vadeli rekabet gücünün temel koşullarından biri.
TARIMSAL ÜRETİM PLANLAMASINDA SANAL SU KRİTERİ ÖNERİSİ
Tarımsal üretim planlamasında hangi ürünlerin hangi havzada üretileceğine veya dışarıdan ithal edileceğine karar verilirken "sanal su ticareti" nasıl bir temel kriter olarak değerlendirilmelidir? Su kısıtı bulunan havzalarda ne tür kısıtlamalara gidilmelidir?
Dursun Yıldız: Türkiye'de tarımsal üretim planlamasında sanal su ticareti; ürünlerin hangi havzalarda yetiştirileceğine, hangi ürünlerin ihracatının destekleneceğine ve hangilerinin ithalat yoluyla karşılanabileceğine karar verilirken temel değerlendirme kriterlerinden biri olmalı, ancak tek başına belirleyici olmamalı.
Su kısıtı bulunan havzalarda, sulama suyu tüketimi yüksek ürünlerin üretimi mevcut su bütçeleriyle uyumlu olacak şekilde sınırlandırılmalı. Bunun yanı sıra su tüketimi daha düşük ve ekonomik katma değeri yüksek alternatif ürünlere geçiş teşvik edilmeli. Ancak bu dönüşüm, çiftçilerin gelir kaybı yaşamasını önleyecek destek mekanizmalarıyla birlikte yürütülmeli.
Türkiye'nin tarımsal üretim planlamasında sanal su ticareti, yalnızca bir dış ticaret istatistiği olarak değil; su kaynaklarının korunması, üretim deseninin belirlenmesi ve gıda arz güvenliğinin sağlanması amacıyla kullanılan stratejik bir karar destek aracı hâline getirilmeli.
Türkiye, hangi tarım ürününün nerede üretileceğine veya hangi ürünlerin ithalat yoluyla karşılanacağına karar verirken yalnızca üretim maliyetlerini ve piyasa talebini değil, kullanılan suyun kıtlığını ve fırsat maliyetini de hesaba katmalı. Su kısıtı bulunan havzalarda tarımsal üretim planlamasının temel sınırını sürdürülebilir su bütçesi oluşturmalı.
"TÜRKİYE SU ZENGİNİ BİR ÜLKE DEĞİL"
Türkiye'nin su kaynakları ve mevcut su stresi durumu nasıl değerlendirilmeli? Kişi başına düşen kullanılabilir su miktarı ülkemizin su potansiyeli hakkında ne gösteriyor?
Dursun Yıldız: Türkiye, sanılanın aksine su bakımından zengin bir ülke değil. Yarı kurak iklim özellikleri, yağışların mevsimsel ve bölgesel dağılımındaki düzensizlik, artan su talebi, tarımsal sulamanın toplam su tüketimindeki yüksek payı ve iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle su stresi yaşayan bir ülke olarak değerlendiriliyor.
Türkiye'nin su güvenliği açısından temel sorunlarından biri, yalnızca toplam su kaynaklarının sınırlı olması değil. Ülkedeki su kaynaklarının coğrafi dağılımı ile nüfusun, tarımsal üretimin ve sanayi faaliyetlerinin dağılımı arasında önemli uyumsuzluklar bulunuyor.
Ülkemiz, kişi başına yıllık yaklaşık bin 300 metreküp kullanılabilir su potansiyeliyle su stresi yaşayan ve iklim değişikliğinin etkisiyle su güvenliği riskleri artan bir ülke. Bu gösterge, nüfus ile kullanılabilir su potansiyeli arasındaki yapısal baskıyı ortaya koyuyor.
Türkiye, yarı kurak iklim kuşağında yer almakta ve iklim değişikliğinin etkilerine maruz kalıyor. Bu nedenle ülkenin gerçek su güvenliği değerlendirmesi, bölgesel ve havza bazında yapılmalı. Bu değerlendirmelerde su bütçesi, sektörel su tahsisleri, su kalitesi, ekolojik su ihtiyaçları ve kuraklık riskleri de dikkate alınmalı.
TÜRKİYE'NİN SANAL SU İHRACATININ YARISINI İKİ ÜRÜN OLUŞTURDU
Sanal su ihracatında hangi tarımsal ürünler öne çıkıyor ve bu ürünlerin üretiminde ne kadar su kullanılıyor?
Dursun Yıldız: Türkiye'nin tarımsal sanal su ihracatında özellikle buğday unu, ayçiçeği yağı, mercimek, fındık, pamuk, incir ve turunçgiller öne çıkıyor. Ancak bu ürünlerin sanal su ihracatındaki payları, ihracat miktarlarına ve üretim sırasında kullanılan suyun kaynağına göre değişiklik gösteriyor.
2024'te yayımlanan bir araştırmaya göre, Türkiye'de 15 temel tarım ürününün ihracatıyla ilişkili toplam su ayak izi yıllık yaklaşık 5,9 milyar metreküp olarak hesaplandı. Bu miktarın yaklaşık yüzde 19'u mavi sudan (nehir, baraj ve sulama suyu), geri kalan büyük bölümü ise yeşil sudan (yağmur suyu) oluşuyor.
2015-2024 dönemini kapsayan ve 2026'da yayımlanan 29 ürünlük başka bir araştırmada ise buğday unu ve ayçiçeği yağının, yıllık ortalama 20 milyar metreküp olarak hesaplanan sanal su ihracatının yaklaşık yüzde 50'sini oluşturduğu belirtiliyor. Buna göre iki ürünün toplam sanal su ihracatı yıllık yaklaşık 10 milyar metreküp düzeyinde.
Bir ürünün bir tonunun üretilmesi için gereken su miktarı, birim su ayak izi olarak tanımlanıyor. Bir ton pamuk üretiminin toplam su ayak izi yaklaşık 3 bin 314 metreküp. Bu miktarın 2 bin 407 metreküplük bölümü sulama kaynaklı sudan oluşuyor.
Ancak bütün tarım ürünleri için tek bir ulusal su tüketim katsayısının kullanılması yanıltıcı sonuçlara yol açabilir. Mercimek, fındık, buğday, ayçiçeği ve diğer tarım ürünlerinin birim su ayak izleri; yetiştirildikleri havzaya, iklim koşullarına, verim düzeyine ve sulama yöntemlerine göre farklılık gösteriyor.
Küresel referans değerlerine göre bir ton mercimek üretimi için yaklaşık 5 bin 900 metreküp, bir ton kabuklu fındık için 5 bin 250 metreküp, bir ton buğday için bin 850 metreküp ve bir ton ayçiçeği için 3 bin 400 metreküp su gerekiyor. Ancak bu değerler Türkiye'ye özgü güncel ortalamaları değil, dünya genelinde kullanılan referans miktarları ifade ediyor.
Pamuk üretiminde de diğer tarımsal ürünlerde olduğu gibi iller arasında önemli farklılıklar bulunuyor. Bir araştırmada pamuğun toplam su ayak izi Adana'da ton başına 2 bin 228 metreküp, Kilis'te ise 4 bin 545 metreküp olarak hesaplandı. Bu veriler, aynı tarım ürününün farklı bölgelerdeki üretim koşullarına bağlı olarak farklı miktarlarda su tüketebildiğini gösteriyor.
SU YÖNETİMİNDE 3K MODELİ YAKLAŞIMI
İklim değişikliği ve kuraklık baskısının arttığı bu dönemde; Türkiye'nin tarım, ihracat ve su yönetimi politikalarında acilen hayata geçirmesi gereken radikal değişiklikler ve yasal düzenlemeler nelerdir?
Dursun Yıldız: Türkiye'nin artan kuraklık riski, su kaynakları üzerindeki baskı ve iklim değişikliğinin etkileri karşısında, geleneksel su arzını artırmaya dayalı politikalardan uzaklaşması gerekiyor. Bunun yerine su talebini yöneten, havza bazında üretimi planlayan ve ekonomik faaliyetleri su kaynaklarının sürdürülebilirliğiyle uyumlu hâle getiren yeni bir yönetim modeline geçilmeli.
Bu dönüşümün yalnızca sulama sistemlerinin modernizasyonuyla gerçekleştirilmesi mümkün değil. Tarım politikaları, dış ticaret stratejisi, su tahsis sistemi, yeraltı suyu yönetimi ve yasal düzenlemeler bir bütün olarak ele alınmalı.
Su Politikaları Derneği olarak bu yaklaşımı 3K modeliyle tanımladık. Modelin temel unsurlarını koruma, kullanma ve kapasite geliştirme oluşturuyor. Öncelikle su kaynaklarını korumalı, ardından suyun bilinçli kullanılması konusunda farkındalık oluşturmalıyız. Son aşamada ise teknolojinin desteğiyle kapasitemizi katılımcı ve şeffaf bir yönetim anlayışı doğrultusunda geliştirmeliyiz.
Ülkemiz açısından gerçekleştirilmesi gereken en temel değişiklik, suyun sınırsız biçimde kullanılabilecek bir üretim girdisi olarak değil, ekonomik ve ekolojik değere sahip stratejik bir doğal kaynak olarak yönetilmesi.
Türkiye'de su yönetiminin temel yaklaşımı, su arzını sürekli artırmaya çalışmak yerine mevcut kaynakların sınırları içinde ekonomik ve sosyal kalkınmayı planlamak olmalı. Çünkü planlama yapılmadan ve uygulamaya geçirilmeden sürdürülebilir kalkınma sağlanamaz.
Türkiye, su kaynaklarını korumak için yalnızca daha az su tüketmeye odaklanmamalı; aynı zamanda suyun nerede, hangi amaçla ve ne ölçüde ekonomik değer yaratacak şekilde kullanıldığını da yeniden değerlendirmeli. Tarım, sanayi ve dış ticaret politikaları, sürdürülebilir havza su bütçeleriyle uyumlu hâle getirilmeli.
İklim değişikliğine karşı dirençli bir Türkiye için su güvenliği, ekonomik kalkınmanın temel planlama kriterlerinden biri olmalı.
