Güneş Sistemi’nin halkalı devi Satürn’ün güney kutbunda, bilim dünyasını heyecanlandıran devasa geometrik bir atmosfer dalgası keşfedildi. Saygın bilim yayını "Science Advances" dergisinde yer alan araştırmaya göre, "dekagon" (onkenar) adı verilen bu devasa yapının gezegenin farklı atmosfer katmanları boyunca dikey olarak uzandığı ve son yıllarda giderek güçlendiği tespit edildi. Kuzey kutbunda kırk yılı aşkın süredir gözlemlenen ünlü altıgenin (heksagon) aksine, güneyde sıfırdan oluşan bu on kenarlı dalga, gökbilimcilere devasa bir gezegen hava modelinin doğumunu ilk kez adım adım izleme imkânı sunuyor.
Satürn'ün kuzey kutup dairesinde 1980'lerden bu yana varlığı bilinen meşhur altıgen yapı, gezegenin en karakteristik ve kararlı atmosfer olaylarından biri olarak kabul ediliyordu. Ancak Bask Ülkesi Üniversitesi'nden (UPV/EHU) Agustín Sánchez-Lavega liderliğindeki uluslararası gökbilim ekibinin yaptığı son çalışma, güney kutbunda bambaşka bir dinamiğin devrede olduğunu ortaya koydu.
Güney yarımküredeki bu yeni yapının 10 kenarlı olması ve sonradan oluşmaya başlaması, gaz devi gezegenlerin meteorolojik evrimine dair yerleşik kabulleri baştan aşağı değiştirdi. NASA'nın Hubble Uzay Teleskobu verilerini geriye dönük olarak tarayan araştırmacılar, izin ilk olarak 2023 yılında belirdiğini ve geçen süre zarfında zayıf bir dalgadan belirgin bir poligona evrildiğini belgeledi.
Amatör gözlemciler fark etti, Hubble derinliğini kanıtladı
Keşfin ilk güçlü ipuçları, 2024 yılında amatör gökbilimciler Trevor Barry ve Jean-Paul Oger ile çalışmanın başyazarı Agustín Sánchez-Lavega tarafından yer tabanlı teleskop görüntülerinde fark edildi. Yeryüzünden yapılan bu ilk tespitlerin ardından uzaydan yüksek çözünürlüklü gözlemler gerçekleştiren Hubble Uzay Teleskobu devreye alındı.
Hubble'ın farklı dalga boylarında aldığı görüntüler, yapının sadece bulutların üst katmanıyla sınırlı yüzeysel bir iz olmadığını; gezegenin derin atmosfer katmanları boyunca dikey olarak uzanan devasa bir jet akıntısı dalgası olduğunu netleştirdi.
Kuzeydeki altıgen gibi kalıcı olacak mı?
Gökbilimciler, güney kutbundaki bu 10 kenarlı dev dalganın kuzeydeki altıgen gibi onlarca yıl boyunca stabil kalacak kalıcı bir yapıya mı dönüşeceğini, yoksa mevsimsel değişimlerle sönümlenecek geçici bir fırtına paterni mi olduğunu anlamak için gözlemlerini derinleştiriyor.
Bilim insanları, dekagonun evrimini, iç sıcaklık dengelerini ve üç boyutlu rüzgâr yapısını aydınlatmak üzere Hubble Uzay Teleskobu’nun yanı sıra James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ile çok katmanlı izleme programlarını sürdürmeyi planlıyor.
