Sosyal medya, geniş kullanıcı kitlesiyle gündelik yaşamın, sosyal ilişkilerin ve mesleki faaliyetlerin önemli bir parçası haline geldi. Ancak platformlarda paylaşılan içeriklerin kısa sürede yayılması, kişilerin geniş kitlelerin tepkisine açık olmasına da neden oldu. Bağlamından koparılan paylaşımlar, doğruluğu araştırılmadan verilen tepkiler ve toplu hedef göstermeler dijital linç tartışmalarını beraberinde getirdi.
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölüm Başkan Yardımcısı Prof. Dr. Rengim Sine Nazlı, dijital linç olgusunun ortaya çıkış nedenlerini, toplumsal ve psikolojik etkilerini, gazetecilerin sorumluluklarını ve mücadele yöntemlerini anlattı.
Tek bir paylaşım kişiyi nasıl hedef haline getiriyor?
Sosyal medyanın çok geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşarak gündelik yaşamın önemli bir parçasına dönüştüğünü belirten Nazlı, bu durumun kişilerin görünürlüğünü artırırken geniş kitlelerin tepkisine maruz kalma ihtimallerini de yükselttiğini ifade etti.
Sosyal ilişkilerin ve mesleki faaliyetlerin de sosyal medya ile iç içe geçtiğini aktaran Nazlı, paylaşılan içeriklerin bağlamından koparılarak hızla yayılabildiğine dikkati çekti. Öfke uyandıran bir paylaşımın, yaşanan olayın ayrıntıları anlaşılmadan binlerce kişinin tepkisini çekebildiğini kaydeden Nazlı, görünür olma isteği, kutuplaşma ve başkalarının tepkilerini doğru kabul etme eğiliminin de bu süreci hızlandırdığını aktardı.
Nazlı, “Tek bir paylaşımla başlayan hedef gösterme, kişinin özel yaşamından mesleki itibarına kadar uzanan sonuçlar doğurabiliyor” dedi.
Biriken toplumsal öfke tek kişiye yöneliyor
Toplumda biriken öfke ve gerilimlerin zaman zaman tek bir kişi üzerinden dışa vurulabildiğini söyleyen Nazlı, insanların bir gruba ait olduklarını göstermek veya ahlaken doğru tarafta bulunduklarını kanıtlamak amacıyla toplu tepkilere katılabildiğini dile getirdi.
Bu tür durumlarda başlangıçta belirli bir davranışa yönelik olan itirazın farklı bir boyuta taşınabildiğini aktaran Nazlı, sürecin kişinin bütünüyle değersizleştirilmesiyle sonuçlanabildiğini ifade etti.
Eleştiri hangi noktada hedef göstermeye dönüşüyor?
Eleştiri hakkı ile dijital linç arasındaki farkı açıklayan Nazlı, eleştirinin kişinin sözlerini ve davranışlarını sorgulamak anlamına geldiğini belirtti. Dijital linçte ise kişinin aşağılanması, susturulması veya toplumsal yaşamın dışına itilmesinin amaçlandığını kaydetti.
Tehdit edilmenin, özel bilgilerin yayılmasının ve başkalarının saldırıya çağrılmasının bu sınırın aşıldığını gösterdiğini ifade eden Nazlı, çok sayıda kişinin eleştiri yapmasının tek başına linç olarak değerlendirilmesinin doğru olmayacağını vurguladı. Her hakaretin nefret söylemi kapsamında ele alınamayacağını da aktaran Nazlı, nefret söyleminde kişinin kimliği veya ait olduğu grup üzerinden düşmanlaştırılmasının belirleyici olduğunu söyledi.
Ekran başındaki mesafe empatiyi zayıflatıyor
İnsanların sosyal medyada gerçek hayatta söylemekten kaçındıkları sözleri daha rahat dile getirmelerinde ekranın oluşturduğu mesafenin etkili olduğunu söyleyen Nazlı, kullanıcıların karşılarındaki kişinin duygularından ve söylediklerinin sonuçlarından uzak oldukları hissine kapılabildiğini ifade etti.
Anonimlik, hesap vermeyeceklerini düşünme ve benzer yorumlardan destek alma gibi etkenlerin de bu rahatlığı artırdığını aktaran Nazlı, karşıdaki kişinin yüzünü ve incindiğini görmemenin empati kurmayı zorlaştırabildiğini kaydetti.
Bu konuda dikkat edilmesi gereken noktaya değinen Nazlı, “Birine yüz yüze söyleyemeyeceğimiz sözleri sosyal medyada da söylemememiz gerektiğini akılda tutmanın faydalı olduğu kanaatindeyim” ifadelerini kullandı.
Etkileşimi ön planda tutan öneri sistemlerinin çok sayıda yorum alan ve paylaşılan içerikleri daha fazla kullanıcının karşısına çıkarabildiğini belirten Nazlı, öfke ve çatışma yaratan paylaşımların da bu şekilde görünürlük kazanabildiğini söyledi.
Bir içeriği kınamak amacıyla yeniden paylaşmanın bile bazen söz konusu paylaşımın daha geniş kitlelere ulaşmasına katkıda bulunabildiğini ifade eden Nazlı, gazetecilikte çatışma, kriz ve olağandışılığın haber değerini artıran unsurlar arasında yer aldığını hatırlattı.
Bu nedenle öfke, korku veya merak uyandıran olumsuz haberlerin daha fazla dikkat çekebildiğini belirten Nazlı, sosyal medyada oluşan ilginin yorum ve paylaşımlara dönüşmesinin bu içeriklerin görünürlüğünü daha da artırabildiğini kaydetti. Ancak bir haberin ilgi çekici olmasının hedef gösteren bir dille sunulmasını haklı çıkarmayacağını vurguladı.
Dijital linç kişileri konuşmaktan ve paylaşım yapmaktan uzaklaştırıyor
Toplu hedef göstermenin kişilerin sosyal medyada kendilerini ifade etme ve içerik üretme biçimlerinde değişikliğe yol açabildiğini belirten Nazlı, yeniden saldırıya uğrama endişesi yaşayan kişilerin paylaşımlarını silebildiğini, yorumlarını kapatabildiğini veya bazı konularda konuşmaktan kaçınabildiğini ifade etti.
Bu baskının zamanla otosansüre ve dijital ortamdan uzaklaşmaya neden olabildiğini aktaran Nazlı, yaşananların aile yaşamı ve yakın ilişkiler üzerinde de etkili olabildiğini söyledi. Kişinin anlaşılmadığını düşünmesi, çevresine duyduğu güvenin azalması veya sevdiklerini korumak istemesi nedeniyle sosyal ilişkilerinden uzaklaşabildiğini ve yalnızlaşabildiğini belirtti.
Özellikle mesleki görünürlüğünü ya da gelirini dijital içerik üretimi üzerinden sağlayan kişilerin iş ilişkilerinin zarar görmesi ve gelir kaybı riskiyle karşılaşabildiğine dikkati çeken Nazlı, eski paylaşımların yeniden dolaşıma sokulmasının hedef gösterilmenin her an tekrarlanabileceği hissini güçlendirebildiğini dile getirdi.
Çok sayıda kişinin aynı iddiayı dile getirmesinin, söz konusu bilginin doğrulanmış olduğu izlenimini oluşturabildiğini belirten Nazlı, özellikle paylaşımların kişilerin mevcut inançlarıyla örtüşmesi halinde sorgulama ihtiyacının azalabildiğini ifade etti.
Grubun dışında kalmama ve başkalarından onay görme isteğinin de bu süreçte etkili olduğunu kaydeden Nazlı, bir iddianın yaygın olmasının doğru olduğunu göstermediğini vurguladı.
Bu durumun yalnızca sosyal medyaya özgü olmadığını belirten Nazlı, gündelik hayattaki insan ilişkilerinde de benzer eğilimlerin görülebildiğini söyledi. Sosyal medyanın ise bu davranışları daha görünür hale getirerek tepkilerin çok daha hızlı yayılmasına ve geniş kitlelere ulaşmasına imkân tanıdığını aktardı.
“Kamuoyunu bilgilendirmek ile öfkeyi körüklemek arasındaki ayrım korunmalı”
Gazeteciliğin sosyal medyada oluşan öfkeyi olduğu gibi büyüten bir araca dönüşmemesi gerektiğini belirten Nazlı, doğrulanmamış iddiaların haberleştirilmesinin, tek taraflı anlatımlar oluşturulmasının ve bir kişinin peşinen suçlu gösterilmesinin hedef göstermeyi güçlendirebildiğini ifade etti.
Gazetecilerin öncelikli sorumluluklarının bilgiyi doğrulamak, olayın bağlamını açıklamak ve ilgili kişiye yanıt hakkı tanımak olduğunu kaydeden Nazlı, özellikle toplumda yoğun öfke ve tepki uyandırabilecek olayların aktarılmasında başlık, görsel ve sözcük seçimlerinin dikkatle yapılması gerektiğini söyledi.
İddiaların kesinleşmiş olgular gibi sunulmaması gerektiğini vurgulayan Nazlı, kişilerin yakınlarını da hedef haline getirebilecek gereksiz kimlik ve özel yaşam bilgilerinin paylaşılmaması gerektiğine işaret etti.
Sosyal medyada yer alan suçlayıcı ifadelerin yalnızca alıntılanmasının bile hedef göstermeyi büyütebileceğini belirten Nazlı, ifadelerin başkalarına ait olmasının gazetecinin editoryal sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını dile getirdi. Kamuoyunu bilgilendirmek ile öfkeyi körüklemek arasındaki ayrımın korunması gerektiğini ifade eden Nazlı, tıklanma kaygısının doğruluğun ve insan onurunun önüne geçmemesi gerektiğini kaydetti.
Haber başlıklarının, haber içeriğinde ortaya konulamayan bir suçluluğu veya kesinliği ima etmemesi gerektiğini belirten Nazlı, başlıkların olayın gerçek kapsamını yansıtmasının önemine değindi.
“Sosyal medya ayağa kalktı” gibi ifadelerle birkaç hesabın tepkisinin bütün toplumun görüşüymüş gibi gösterilmemesi gerektiğini söyleyen Nazlı, kişisel bilgilerin gereksiz yere paylaşılmaması gerektiğini ifade etti.
Ayrıca aşağılayıcı ifadelerin ve görüntülerin yeniden dolaşıma sokulması sırasında bunların yol açabileceği zararların dikkate alınması gerektiğini belirtti.
Dijital linci önlemek için paylaşmadan önce doğrulama yapılmalı
Dijital linçle mücadelede en önemli adımlardan birinin paylaşım yapmadan veya tepki vermeden önce bilgiyi doğrulamak olduğunu belirten Nazlı, bir iddianın binlerce kez paylaşılmasının ya da güvenilen bir hesaptan gelmesinin doğruluğunu kanıtlamadığını söyledi.
İçeriğin ilk kaynağına ulaşılması, tarihinin ve bağlamının kontrol edilmesi gerektiğini aktaran Nazlı, görüntülerin kesilmiş olup olmadığının veya daha önce yaşanmış bir olaydan alınıp alınmadığının da sorgulanması gerektiğini ifade etti.
Aynı iddiayı tekrarlayan hesapların sayısına odaklanmak yerine birbirinden bağımsız ve güvenilir kaynakların sunduğu kanıtların incelenmesi gerektiğini vurgulayan Nazlı, doğrulanamayan bir iddiayı yaymamanın da kullanıcıların sorumlulukları arasında bulunduğunu dile getirdi.
Platformların bilgiyi doğrulamayı kolaylaştıran araçlar sunması ve hedef gösterme bildirimlerine hızlı yanıt vermesi gerektiğini belirten Nazlı, kamu kurumlarının ise medya okuryazarlığı eğitimlerini ve erişilebilir destek mekanizmalarını güçlendirmesi gerektiğini kaydetti.
Bütün bu adımların ifade özgürlüğünü koruyacak şekilde atılması gerektiğine dikkat çeken Nazlı, müdahalelerin açık kurallara dayanması, ölçülü olması ve itiraza açık biçimde uygulanması gerektiğini ifade etti.
Dijital linçle mücadelede medya okuryazarlığı eğitimi öne çıkıyor
Bir kişinin hata yapmış olmasının sınırsız biçimde aşağılanmasını haklı çıkarmayacağını belirten Nazlı, hesap sormanın yanı sıra açıklama, düzeltme ve telafi imkânlarının da korunmasının önemli olduğunu söyledi.
Paylaşım yapmadan önce bilginin doğruluğunun, paylaşılmasının gerekli olup olmadığının ve bir başkasına nasıl zarar verebileceğinin değerlendirilmesi gerektiğini ifade eden Nazlı, kullanıcıların kendilerine şu soruları yöneltmesini önerdi:
“Bu bilgi doğru mu, bunu paylaşmak gerekli mi ve birine nasıl zarar verebilir?”
Medya okuryazarlığının örgün eğitimde zorunlu bir yer edinmesi gerektiğini düşündüğünü belirten Nazlı, bu eğitimin tüm yaş gruplarına uygun programlarla yaygınlaştırılmasının önemine dikkat çekti.
Bilgiyi sorgulama, doğrulama ve yapılan paylaşımların sonuçlarını değerlendirme becerilerini geliştiren eğitimlerin sosyal medyada karşılaşılan sorunların azaltılmasına önemli katkı sağlayabileceğini ifade etti.
