Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetmesinin üzerinden 88 yıl geçti. Atatürk'ün hastalığının ağırlaşmasından vefatına, İstanbul'daki veda merasimlerinden Ankara'daki defin sürecine kadar gerçekleşen tüm aşamalar tarihi kayıtlarda yer alıyor.
Atatürk'ün uzun süredir devam eden rahatsızlığı 1938 yılı Ekim ayına gelindiğinde ağırlaştı. Dolmabahçe Sarayı'ndaki odasında kendisini takip eden hekimler Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Prof. Dr. Mim Kemal Öke ve Dr. Nihat Reşat Belger, hastalığın seyrini gün gün raporladı. 9 Kasım gecesi durumu iyice ağırlaşan Atatürk'e uygulanan tıbbi müdahaleler sonuç vermedi.
Hekimler, 10 Kasım 1938 sabahı saatler 09.05'i gösterdiğinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını kaybettiğini teyit etti. Atatürk'ün son anlarına tanıklık eden Kılıç Ali, o dakikalarda Hasan Rıza Soyak ile aralarında geçen konuşmayı ve Atatürk'ün son anını aktardı. Yayımlanan resmi ölüm raporunda, "Reisi Cumhur Atatürk’ün umumi hallerindeki vehamet dün gece saat 24.00’te neşredilen tebliğden sonra her an artarak bugün sabah saat 9’u beş geçe büyük şefimiz derin bir koma içinde terk-i hayat etmiştir" ifadelerine yer verildi.
Vefatın hemen ardından Atatürk’ün yüzünün ve elinin mülajı (kaskı) İstanbul Hıfzıssıhha Müzesi Müdürü Dr. Nuri Hakkı Aktansel tarafından alındı. Başbakan Celal Bayar'ın talimatıyla 11 Kasım'da naaşa tahnit işlemi uygulandı. İçişleri Bakanlığı ise 10 Kasım günü resmi duyuru henüz yapılmadan önce yayımladığı bir genelgeyle Türkiye genelinde bayrakların yarıya indirilmesi talimatını verdi; vefat haberi birkaç saat sonra Ankara Radyosu aracılığıyla kamuoyuna bildirildi.
Atatürk’ün vefatının ardından 13 Kasım'da on binlerce kişi Taksim Meydanı'ndaki Atatürk Anıtı çevresinde bir araya gelerek yas tuttu. Hükümet kararıyla naaş, 16-18 Kasım 1938 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı Merasim Salonu'nda katafalka konularak halkın ziyaretine açıldı ve yoğun bir kalabalık saraya akın etti.
19 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe Sarayı içinde cenaze namazı kılındı. Namazı Prof. Dr. Şerafettin Yaltkaya kıldırırken, müezzinliği Hafız Yaşar ve Hafız İsmail yaptı. Cenaze namazında Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan, yakınları ve generaller hazır bulundu.
Namazın ardından naaş top arabasına konularak Tophane, Karaköy, Köprü yolu, Eminönü Meydanı, Bahçekapı, Sirkeci, Salkımsöğüt ve Gülhane Parkı güzergâhı üzerinden Sarayburnu'na götürüldü. Güzergâh boyunca toplanan yüz binlerce vatandaş korteje eşlik etti.
Sarayburnu Rıhtımı'nda Zafer Torpidosu'na alınan tabut, ardından Yavuz Zırhlısı'na nakledildi. Yavuz Zırhlısı'na Hamidiye, Zafer, Tınaztepe gemileri, iki denizaltı, Savarona, sancak tarafında bir İngiliz dretnotu ile Sovyet, Alman, Fransız, Yunan ve Romen savaş gemileri eşlik etti; havadan ise uçak filoları geçiş yaptı. Konvoy saat 19.30'da İzmit Mayın İskelesi'ne ulaştı.
Atatürk’ün naaşı, İzmit İstasyonu'nda sağlığında kullandığı beyaz renkli vagona yerleştirildi. Saat 20.30'da İzmit'ten hareket eden tren, 20 Kasım 1938 sabahı Ankara Garı'na vardı.
Ankara Garı'nda Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, TBMM Başkanı Abdülhalik Renda, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ve diğer yetkililer tarafından karşılanan naaş, Ulus'taki Türkiye Büyük Millet Meclisi binasına nakledildi. Meclis önündeki katafalka konulan tabut, saat 12.00'den itibaren halkın saygı geçişine açıldı.
21 Kasım 1938 tarihinde düzenlenen resmi devlet töreniyle naaş Etnografya Müzesi'ne taşındı. Törende Türk askeri birliklerinin yanı sıra Almanya, Bulgaristan, Fransa, İngiltere, İran, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Yunanistan askeri onur kıtaları bayrak ve kılıçlarıyla geçiş yaparak selam durdu.
Etnografya Müzesi içinde inşa edilen geçici kabre 31 Mart 1939'da konulan Atatürk'ün naaşı, Anıtkabir'in tamamlanmasının ardından 10 Kasım 1953'te ebedi istirahatgâhına nakledilene kadar burada muhafaza edildi.
