Türkiye’nin tiyatro tarihinde önemli bir yere sahip olan ancak zamanla yalnızca satır aralarında anılır hale gelen Ankara’nın özel tiyatro geleneği, kapsamlı bir sergiyle yeniden gün yüzüne çıkıyor. 1961 yılında Başkent’te kurulan Mahir Canova, Adalet Ağaoğlu, Kartal Tibet, Üner İlsever ve Çetin Köroğlu tarafından kurulan Meydan Sahnesi’ne ait nadir fotoğraf, afiş, broşür ve basın küpürlerinin yer aldığı 'İşte Meydan İşte Sahne' sergisi, sanatseverlerin yoğun ilgisiyle kapılarını açtı. Rahmi M. Koç Müzesi’de gerçekleşen serginin açılışına, tiyatro yolculuğuna bu sahnede adım atan Devlet Tiyatrosu sanatçısı Emel Göksu ile Ankara Sanat Tiyatrosu'nda görev almış oyuncu Mehmet Ulusoy da katılarak o yılların heyecanına ortak oldu.
Ankara Tabip Odası eski başkanı Dr. Mine Coşkun (en sonda) ve Mansur Yavaş'ın eşi Nursen Yavaş (solda) da sergiyi ziyaret etti
Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü mezunu Sibel Durak’ın, sahaflardan ve müzayedelerden kendi olanaklarıyla yürüttüğü yaklaşık dört yıllık titiz bir arşiv çalışmasının ürünü olan sergi; Zihni Göktay, Kenan Işık, Erkan Yücel, Esin Avcı ve Ayşen Gruda dahil olmak üzere Türk tiyatrosunun pek çok duayeninin geçtiği bu özel sahnenin bilinmeyen yönlerini izleyiciyle buluşturuyor. Kartal Tibet'in sinema ve İstanbul yılları öncesinde, tiyatro çalışmalarını da yakından gözlemlenebilen sergi, kentin kültürel belleği için de önemli bir çalışma niteliğinde. 20 Aralık'a kadar ziyaret edilebilecek sergiyi Durak ile serginin ortaya çıkış hikayesi ve Başkent’in tiyatro kültürünü konuştuk.

Bu kapsamlı arşiv çalışması ve sergi fikri nasıl ortaya çıktı?
Aslında her şey bundan 2-3 yıl önce bulduğum bir tiyatro dergisiyle, tamamen tesadüfen başladı. Derginin oyun programında Ankara’da ismini hiç duymadığım çok sayıda özel tiyatro olduğunu fark ettim. Aralarında en bilineni, Adalet Ağaoğlu’nun da anılarında sıkça bahsettiği Meydan Sahnesi’ydi. Araştırmayı derinleştirdikçe 1980 öncesinde Ankara’da 20’den fazla özel tiyatro kurulduğunu gördüm. Ancak tiyatro tarihi kitaplarına baktığımda bu kurumların yalnızca ismen ya da tek bir cümleyle geçiştirildiğine tanık oldum. Zamanında büyük emeklerle var edilmiş, Ankara’ya tiyatroyu sevdirmiş bu sahnelere hak ettikleri değeri bugünden verebilmek ve onları yeniden hatırlatmak amacıyla kendi olanaklarımla sahaflardan, müzayedelerden fotoğraf, dergi, ilan ve broşür toplamaya başladım.
Sahnenin kuruluş hikâyesi Ses dergisine de konu oldu
Arşiv oluşturma sürecinde sanatçıların ailelerine ulaşabildiniz mi, yoksa ağırlıklı olarak sahaflar üzerinden mi ilerlediniz?
Sergideki materyallerin büyük çoğunluğu kendi koleksiyonuma ait. Bunun yanında Ankara araştırmacısı ve eski foto muhabiri Uğur Kavas, "Karaların Memetleri", "Aceleci Kalp" ve "Köşe Kapmaca" oyunlarına ait dijital arşivini benimle paylaştı. Sergiye bir hafta kala Meydan Sahnesi’nde tiyatroya başladığını öğrendiğim sevgili Emel Göksu da bir fotoğraf göndererek katkı sundu. Sanatçıların ailelerine ulaştığım durumlar oldu ancak taşınmalar sırasında fotoğrafların çoğu ne yazık ki kaybolup gitmiş. Ayrıca 1960’lı yıllarda bugünkü gibi yoğun bir fotoğraf çekme kültürü de yoktu. Bu nedenle en büyük kaynağım sahaflar ve basın fotoğrafları oldu. Özellikle arkası notlu basın fotoğrafları, dönemin gazetelerinden teyit edilebildiği için en sağlam kaynakları oluşturdu.
Tolga Tiğin-Kartal Tibet Aceleci Kalp oyununda
Serginin kurgusunda nasıl bir anlatım dili tercih ettiniz?
Meydan Sahnesi; kendi dergisini çıkaran, yayınevi kuran ve tiyatro kursları açan, her şeyi kendi imkanlarıyla başarmış çok özel bir yapı. Bu sergide ben geri planda kalmak, bir şey söylememek ve doğrudan o dönemin konuşmasını sağlamak istedim. Sergide yer alan metinler o dönemin gazetelerinde Meydan Sahnesi hakkında çıkmış haberlerden, görseller ise hem buluntu hem de tiyatronun kendi dergilerinden derlenerek yeniden basılı hale getirilen malzemelerden oluşuyor.
Ankara Sanat Tiyatrosu ve Ankara Tiyatro Fabrikası'nda da çalışmalar sürdüren oyuncu Mehmet Ulusoy sergiyi ziyaret etti
Türkiye'de tiyatro belleği denildiğinde akla ilk olarak İstanbul geliyor. Ankara'nın özel tiyatro tarihini İstanbul ile kıyasladığınızda nasıl bir fark görüyorsunuz?
İstanbul’un Osmanlı dönemine, Darülbedayi geleneğine uzanan köklü bir tiyatro geçmişi var. Ancak İstanbul’daki özel tiyatrolar genellikle Dormen, Engin Cezzar-Gülriz Sururi, Ayfer Feray gibi kurucu oyuncu isimleriyle anılıyor ve bu isimler üzerinden günümüze taşınıyor. Ankara tiyatroları ise daha kolektif bir bilinçle kurulmuş. Ankara’da kişi ismiyle kurulan tiyatro sayısı bir elin parmağını geçmez. Meydan Sahnesi, Mithatpaşa Tiyatrosu, Yenişehir Tiyatrosu, Ankara Birliği Sahnesi gibi varlığını şehrin sokağından ve meydanından alan oluşumlar bunlar. İsim odaklı olmadıkları için bugün unutulmuş gibi görünüyorlar; oysa kadrolarına baktığımızda Zihni Göktay, Kenan Işık, Erkan Yücel, Oben Güney, Selçuk Uluergüven, Tolga Tiğin, Esin Avcı, Kartal Tibet ve Üner İlsever gibi tiyatromuzun duayenlerinin bu sahnelerden geçtiğini görüyoruz.
Ses dergisinin 21 Eylül 1963 tarihli 39. sayısında Kartal Tibet'in de başrolde olduğu Aceleci Kalp üzerine bir eleştiri.
Meydan Sahnesi'nin Başkent'teki diğer özel tiyatroların önünü açtığına dair önemli bir tespitiniz var. Bunu biraz açabilir misiniz?
Meydan Sahnesi genellikle Ankara’nın ilk özel tiyatrosu olarak bilinir ama aslında ondan önce 1959’da kapanan Oğuz Bora’nın kurduğu Beşinci Tiyatro var. Ancak o girişim uzun soluklu olamamış. Meydan Sahnesi ise 1961 yılında kuruluyor. Bence Meydan Sahnesi başarılı olmasaydı, Devlet Tiyatrosu gibi çok güçlü ve kurumsal bir yapının karşısında ikinci bir özel tiyatro girişimi de başarısız olsaydı, belki de Ankara Sanat Tiyatrosu (AST) ve diğer özel tiyatrolar açılma cesareti gösteremeyecekti.
1960'ların Meydan Sahnesi ruhundan bugünün bağımsız ve alternatif tiyatrolarına nasıl bir miras kalıyor? O günden bugüne neler değişti?
Ben bir tiyatrocu ya da tiyatro tarihçisi değilim; kentine karşı sorumluluk duyan amatör bir arşivciyim. Dışarıdan bir gözlemci olarak şunu söyleyebilirim: 1960’larda ve 70’lerde özel tiyatrolar hangi sorunları yaşıyorduysa bugün de aynı sorunlar geçerli. Devlet desteğinin yetersizliği, salon bulamama ve vergi yükü gibi problemler hiç çözülmeden günümüze taşınmış. Olumsuz anlamda hiçbir şey değişmemiş.
Sergi açılışına Meydan Sahne kadrosunda yer almış Devlet Tiyatrosu sanatçısı Emel Göksu da katıldı
Bu arşiv çalışmasının bir kitaba dönüşmesi ya da 1980 öncesi tüm Ankara tiyatrolarını kapsayan daha geniş bir sergiye evrilmesi gündemde mi?
Aslında yola 1980 öncesi tüm Ankara tiyatrolarının sergisini yapmak niyetiyle çıkmıştım. Ancak amatör bir araştırmacı olarak tek başıma böyle büyük bir bütçenin ve organizasyonun altından kalkamadım. Bu sergide Rahmi M. Koç Müzesi salon tahsisi konusunda destek oldu, geri kalan tüm süreci kendi çabalarımla ve serginin tasarımını yapan Deniz Özyaşar ile yürüttüm. Şu an için basılı bir katalog ya da kitap girişimi yok, önceliğim bu serginin izleyiciyle buluşmasıydı. Ancak ilerleyen süreçte hem kitap çalışmasını hem de Ankara'nın diğer özel tiyatroları da kapsayan daha geniş bir çalışmayı hayata geçirmeyi çok isterim. Bu serginin ortaya çıkmasıyla birlikte yeni insanlara ve yeni arşivlere ulaşma hızımızın da artacağına inanıyorum.
Ankara araştırmaları yapan foto muhabir Uğur Kavas-Sibel Durak
İşte Meydan İşte Sahne sergisi 20 Aralık'a kadar pazartesi hariç her gün Ankara Rahmi M. Koç Müzesi'nde ziyaret edilebilir.

Serginin tasarımını yapan Deniz Özyaşar, Emel Göksu, Sibel Durak





