Bir kitabın kapağında çoğu zaman yazarın adıyla karşılaşırız. Okur, hikâyenin kime ait olduğunu bilir ancak o hikâyenin başka bir dilde yeniden hayat bulmasını sağlayan çevirmenin emeği çoğu zaman aynı görünürlüğe ulaşamaz. Oysa bir eseri başka bir dile taşımak, sözcüklerin karşılıklarını bulmanın çok ötesinde; kültürel bağlamı, anlatının ritmini, mizahını ve yazarın sesini yeniden kurmayı gerektiren yaratıcı bir üretim süreci. Buna rağmen çevirmenler, yayıncılık sektöründe yıllardır düşük ücretler, güvencesizlik, telif ve sözleşme sorunları, düzensiz ödemeler ve emeklerinin yeterince görünür olmaması gibi sorunlarla karşı karşıya kalıyor.

Kitabın görünmeyen emeği: Çevirmenler sektörde hak mücadelesi veriyor

Çevirmenler Meslek Birliği'nin (ÇEVBİR) 107 üyesinin katılımıyla Nisan 2026'da gerçekleştirdiği Çalışma Koşulları Anketi, sektördeki ekonomik ve yapısal sorunların boyutunu ortaya koydu. Ankete göre kitap çevirmenlerinin yalnızca yüzde 37,4'ü geçimini sadece kitap çevirisinden sağlarken, yüzde 34,6'sı çevirmenliği tam zamanlı başka bir işle birlikte yürütmek zorunda kalıyor. Emekli olduğu hâlde çeviri çalışmalarını sürdürenlerin oranı ise yüzde 20,6'da kalıyor. Gelir dağılımına bakıldığında, serbest kitap çevirmenlerinin yüzde 31'inin asgari ücretin altında gelir elde ettiği, yüzde 51,7'sinin ise aylık 35 bin TL'nin altında kazandığı görülüyor.

Ekonomik güvencesizliğin yanı sıra telif ve ödeme süreçlerinde yaşanan sorunlar da çevirmenlerin çalışma koşullarını ağırlaştırıyor. Sözleşmelerin yüzde 33,7'sinde ÇEVBİR'in Tip 1 sözleşmesinde önerdiği yüzde 7'lik telif oranı uygulanırken, katılımcıların yüzde 61,4'ü sonraki baskılarda telif oranlarının brüt yüzde 6 veya altında kaldığını belirtiyor. Yayınevlerinden çok düzenli ödeme aldığını söyleyenlerin oranı yüzde 11,9'da kalırken, katılımcıların yüzde 17,8'i ödemelerini takip etmeden alamadığını veya ciddi ödeme sorunları yaşadığını ifade ediyor. Çevirmenlerin yüzde 20,8'inin düzenli bir ödeme takviminin bulunmaması da meslekteki belirsizliği ortaya koyuyor.

Anket, altyazı ve seslendirme çevirmenlerinin de benzer ekonomik sorunlarla karşı karşıya olduğunu gösteriyor. Bu alandaki katılımcıların yüzde 87,5'i serbest çalışırken, yüzde 50'si aylık 25 bin ila 35 bin TL arasında gelir elde ettiğini belirtiyor. Katılımcıların tamamı ise aldıkları ücretlerin yetersiz olduğunu veya emeklerinin karşılığını vermediğini düşünüyor.

Güvencesizlik yalnızca bugünkü gelirle de sınırlı kalmıyor. Serbest çalışan çevirmenlerin yüzde 74,1'i emeklilik için herhangi bir yatırım veya birikim yapamadığını belirtirken, genel sağlık sigortasından aileleri ya da eşleri üzerinden yararlananların oranı yüzde 31, bağımsız olarak prim ödeyenlerin oranı ise yüzde 27,6 olarak kaydediliyor. Bu ekonomik tablo mesleğin geleceğine ilişkin kaygıları da artırıyor. Katılımcıların yüzde 45'i çevirmenliği tam zamanlı sürdüremeyeceğini veya mesleği tamamen bırakmayı düşündüğünü ifade ediyor. ÇEVBİR'in anketi, kültürel ve entelektüel üretimin önemli bir parçası olan çevirmenliğin düşük gelir, telif kayıpları ve sosyal güvence eksikliği nedeniyle giderek daha güvencesiz bir çalışma alanına dönüştüğünü ortaya koyuyor.

Bir kitabın başka bir dilde okurla buluşmasını sağlayan çevirmenlerin karşı karşıya kaldığı sorunlar yalnızca ekonomik koşullarla sınırlı değil. Çevirmen adının kitap kapağında yer alması, telif haklarının korunması, sözleşmelerin adil koşullarda hazırlanması ve çeviri emeğinin yayıncılık sürecinin asli bir parçası olarak kabul edilmesi yönündeki talepler de yıllardır gündemdeki yerini koruyor.

24 Saat'e konuşan çevirmen Seda Çıngay Mellor ve yayıncı/çevirmen Olcay Mağden, Türkiye'de çevirmenlerin çalışma koşullarını, telif ve sözleşme sorunlarını, kitap kapaklarında isimlerinin yer almasına ilişkin tartışmaları ve yayıncılık sektöründe değişmesi gerekenleri değerlendirdi.

Kapak 164438.Jpg

Yayıncı/çevirmen Olcay Mağden

Çevirmen emeği neden görünmez kalıyor?

Çevirinin yalnızca bir dilden başka bir dile sözcük aktarımı olarak görülmesinin, çevirmen emeğinin geri planda kalmasının temel nedenlerinden biri olduğu değerlendirmesinde bulunan Olcay Mağden, bir kitabın başka bir dilde yeniden hayat bulmasının çok daha kapsamlı bir üretim süreci gerektirdiğini söyledi. Çevirmenin metnin ritmini, sesini, kültürel arka planını ve mizahını yeniden kurduğuna dikkat çeken Mağden, bu süreçte kendi sesini geri çekmesinin beklendiğini ancak bunun için de çevirmenin kendi sesini çok iyi tanıması gerektiğini belirtti.

İyi çevirinin okura kendisini hissettirmemesinin zaman zaman başarının göstergesi olarak kabul edildiğini ifade eden Mağden, çevirmenin görünmez olmasıyla emeğinin görünmez olmasının birbirinden ayrılması gerektiğini vurgulayarak şöyle konuştu:

"Türkiye’de çevirmenin hâlâ “kitabın sahibi değil, kitabı taşıyan kişi” gibi görülmesinin temelinde, çevirinin hâlâ büyük ölçüde mekanik bir aktarım işi olarak görülmesi yatıyor. Oysa bir kitabı başka bir dile taşımak, sözcüklerin karşılıklarını bulmaktan ibaret değil. Çevirmen metnin ritmini, sesini, kültürel arka planını, mizahını, hatta bazen yazarın söylemediği ama hissettirdiği şeyleri de yeniden kurmak zorunda. Bütün bunları yaparken kendi sesini geri çekmesi bekleniyor ama bunu yapabilmesi için de aslında kendi sesini çok iyi tanıması gerekiyor.

Bir de okurun yabancı bir yazarın kitabını kendi dilinde okurken çevirmenin varlığını unutması, bir bakıma iyi çevirinin başarısı olarak görülüyor. Oysa çevirmenin görünmez olmasıyla emeğinin görünmez olması aynı şey değil. İyi bir çeviri okura kendini hissettirmeyebilir ama o çevirinin arkasındaki emeğin görünür olması gerekir. Sanırım asıl sorun, çevirinin edebî ve yaratıcı bir üretim olduğu gerçeğinin hâlâ yeterince içselleştirilmemiş olması.

çevirmenÇevirmen Seda Çıngay Mellor

Çevirmenin kitabın sahibi olmadığını ancak eserin başka bir dilde okurla buluşması için önemli bir emek ortaya koyduğunu belirten Seda Çıngay Mellor ise çevirmenlerin görünürlüğü konusunda yayınevlerine önemli sorumluluklar düştüğünü dile getirdi. Çevirmenin adının yalnızca kitabın iç sayfalarında değil, kapağında, sosyal medya paylaşımlarında ve tanıtım çalışmalarında da yer alması gerektiğini söyleyen Mellor, çevirmen emeğini bir benzetmeyle anlattı:

"Çevirmen kitabın sahibi değil aslında. Kitap yazara ait elbette. Tabii başka bir dile aktaran kişi olarak mülkiyet bizlerde değil ama şöyle düşünebiliriz sanırım, kısa bir süre önce çevirdiğim kitapta yarıcılıktan bahsediyordu. Tarlayı mal sahibinin yerine işleyen ve ürünü onunla yarı yarıya paylaşan işçilerden yani. Teşbihte hata olmaz, bizim için yarıcı demek daha uygun düşebilir. Esas soru olan görünürlük konusuna gelirsek, çevirmenin adını duyuracak, onu öne çıkaracak organ yayınevi. Örneğin sosyal medya paylaşımlarında çevirmenin adı muhakkak belirtilmeli, örneğin çevirmenin adı kitabın kapağında yer almalı, iç sayfada yazarın özgeçmişinin altında kısa bir çevirmen özgeçmişine muhakkak yer verilmeli. Bütün bunlarda son yıllarda yol katedildi aslında. Ama örneğin geçenlerde dikkatimi çekti, gayet büyük online kitap satışı sitelerinden birinde kitapların künyesinde çevirmenin adı yer almıyor. Hiçbir kitapta yok. Yayınevi bültende yazmış ama site çevirmeni yok saymayı tercih etmiş. Neden? Belli değil. Kendilerine sosyal medyadan da sordum, cevap alamadım maalesef.

Bunlar olumsuz unsurlar ama olumlu şeylerden de bahsetmeli. Evet, çevirmenin adını dikkate almayanlar daha çoktur belki ama çevirmeni bilen, tanıyan, özellikle takip eden okurlar da çok. Onlara teşekkür ederiz."

Çevirmenlerin görünürlüğü konusunda son yıllarda ilerleme kaydedildiğini ancak uygulamada hâlâ eksiklikler bulunduğunu belirten Mellor, büyük çevrim içi kitap satış platformlarından birinde çevirmen adlarının kitap künyelerinde yer almadığını fark ettiğini anlattı. Yayınevinin tanıtım bülteninde çevirmen adının bulunmasına rağmen satış platformunda bu bilginin yer almamasına dikkat çeken Mellor, konuyla ilgili sosyal medya üzerinden yönelttiği sorulara da yanıt alamadığını söyledi.

Çevirmenleri tanıyan ve özellikle takip eden okurların da bulunduğunu belirten Mellor, bu ilgiyi olumlu bir gelişme olarak değerlendirdi.

Telif ve sözleşmelerde adil koşullar arayışı

Çevirmenlerin sektörde karşılaştığı sorunların başında gelen telif ve sözleşme koşullarına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Mellor, özellikle büyük yayınevlerinin sözleşmelerinin çoğu zaman katı olduğunu söyledi. Tek seferlik ve telifsiz ödeme tekliflerinin de bulunduğunu belirten Mellor, telifli sözleşmelerde dahi ödemelerin kitabın basımından iki, dört ya da altı ay sonra yapılmasını öngören maddelerle karşılaşıldığını ifade etti.

Üstelik sözleşmesi yapılan bazı kitapların basımının yıllarca ertelenebildiğini aktaran Mellor, kendi deneyiminden de örnek verdi. Sekiz yıl boyunca basılmayı bekleyen bir çevirisinin yakın zamanda yayımlandığını belirten Mellor, “Geçenlerde tam sekiz yıl bekleyen bir çevirimi bastırmayı başardım, hâlâ şaşkınım” dedi.

Meslekte deneyim kazanmanın çalışma koşullarını belirleme konusunda kısmen avantaj sağladığını ancak genç ve tecrübesiz çevirmenlerin aynı imkâna sahip olmadığını vurgulayan Mellor, şöyle konuştu:

"Özellikle çeviri teliflerinin belirlenmesi ve sözleşmelerde çevirmenin haklarının korunması konusunda yayıncılarla çevirmenler arasında hâlâ aşılması güç bir eşik maalesef var. Özellikle büyük yayınevlerinin sözleşmeleri genellikle katıdır. (Hatta aralarında telifsiz, tek seferlik ödeme teklif edenler de oluyor.) Telifli sözleşmelerin çoğunda da “ödeme kitap basıldıktan iki/dört/altı ay sonra” şeklinde maddeler bulunuyor. (Ve inanın o kitap bazen hiç basılmıyor. Geçenlerde tam sekiz yıl bekleyen bir çevirimi bastırmayı başardım, hâlâ şaşkınım.) Ben uzun yıllardır bu işte olduğum ve epeyce kitap çevirdiğim için kendi şartlarımı kabul ettirme konusunda biraz şansım oluyor bazen. Ama tecrübesiz ve genç çevirmenlerin çoğu dayatılan koşulları kabul etmek zorunda kalıyor. Asgari ücretin çok altında ücretlere çalışılıyor. Sadece kitap çevirmenliğiyle geçinmek bu koşullar altında imkânsıza yakın. Dolayısıyla örgütlenmeyi tavsiye ediyorum. Meslek birliğimiz Çevbir var. Üye sayısının artması birliğin elinin kuvvetlenmesi demek."

Çevirmenlerin çalışma koşullarını iyileştirebilmesi için örgütlenmenin önemine dikkat çeken Mellor, Çevirmenler Meslek Birliği'ne (ÇEVBİR) üyeliğin artırılmasının mesleki hak mücadelesini güçlendireceğini belirtti.

Olcay Mağden ise telif ve sözleşme sorunlarının yalnızca ücret üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini söyledi. Yayıncıların ekonomik koşullarının ve kitapların satış rakamlarının önemini kabul etmekle birlikte, bütün bu koşulların bedelinin çevirmen emeğinden karşılanmasının kabul edilemeyeceğini ifade eden Mağden; çeviri ücretinin belirlenmesi, ödeme zamanı, telif hesaplamaları ve farklı yayın mecralarındaki kullanım hakları konusunda hâlâ ciddi belirsizlikler bulunduğuna dikkat çekti.

Çevirmen ile yayıncı arasındaki ilişkinin bir mücadele alanına dönüşmesi yerine, en başından itibaren şeffaf ve öngörülebilir biçimde kurulması gerektiğini belirten Mağden, sözleşmelerin işlevine ilişkin şu değerlendirmede bulundu:

"Bu konuda tek bir tablodan söz etmek zor. Yayıncıların ekonomik koşulları, kitapların satış rakamları ve yayıncılık piyasasının genel durumu elbette önemli. Ama bütün bu koşulların bedelinin çevirmenin emeğinden karşılanması da kabul edilebilir değil. Üstelik çeviri ücretinin belirlenmesi, ödemenin ne zaman yapılacağı, telifin nasıl hesaplanacağı ve çevirmenin hangi haklara sahip olduğu gibi konularda hâlâ ciddi belirsizliklerle karşılaşılabiliyor.

Bence burada asıl mesele, çevirmenle yayıncı arasında bir mücadele alanı yaratmak değil, ilişkinin baştan itibaren daha şeffaf ve öngörülebilir kurulması. Çevirmenin ne karşılığında çalıştığını, kitabın hangi mecralarda kullanılacağını, yeniden basımlarda ve farklı formatlarda haklarının nasıl korunacağını bilmesi gerekiyor. Sözleşme, yalnızca iki tarafın imzaladığı bir belge değil; ileride doğabilecek anlaşmazlıkları önleyen bir güvence olmalı.

Yayıncılığın ekonomik gerçeklerini görmezden gelemeyiz ama bu gerçekler, çevirmenin emeğinin değerini belirsizleştirmek için de kullanılmamalı. Üstelik çeviri, kitabın niteliğini doğrudan etkileyen bir iş. Bu nedenle ücret ve sözleşme meselesini yalnızca çevirmenin çalışma koşulları olarak değil, yayımlanan kitabın niteliğiyle ilgili bir mesele olarak da görmek gerekiyor."

Kitap kapağında çevirmenin adı neden tartışma konusu?

Çevirmenin adının kitap kapağında yer alması, yalnızca bir isim görünürlüğü meselesi değil, aynı zamanda emeğin tanınması ve kabul edilmesi bakımından da önem taşıyor. Çevirmen adının kapakta bulunmasının özel bir tercih ya da yayınevinin lütfu olarak değerlendirilmesini eleştiren Mağden, çevirmenin isminin okurun kitapla kurduğu ilişkinin doğal bir parçası olması gerektiğini söyledi.

Çevirmen ile yazarın üretim biçimlerinin ve sorumluluklarının farklı olduğunu ancak bunun çevirmenin katkısını ikincil hâle getirmediğini belirten Mağden, çevirmenin metni yeniden üretirken çok sayıda yaratıcı karar verdiğine dikkat çekti:

"Bu konuda tek bir tablodan söz etmek zor. Yayıncıların ekonomik koşulları, kitapların satış rakamları ve yayıncılık piyasasının genel durumu elbette önemli. Ama bütün bu koşulların bedelinin çevirmenin emeğinden karşılanması da kabul edilebilir değil. Üstelik çeviri ücretinin belirlenmesi, ödemenin ne zaman yapılacağı, telifin nasıl hesaplanacağı ve çevirmenin hangi haklara sahip olduğu gibi konularda hâlâ ciddi belirsizliklerle karşılaşılabiliyor.

Bence burada asıl mesele, çevirmenle yayıncı arasında bir mücadele alanı yaratmak değil, ilişkinin baştan itibaren daha şeffaf ve öngörülebilir kurulması. Çevirmenin ne karşılığında çalıştığını, kitabın hangi mecralarda kullanılacağını, yeniden basımlarda ve farklı formatlarda haklarının nasıl korunacağını bilmesi gerekiyor. Sözleşme, yalnızca iki tarafın imzaladığı bir belge değil; ileride doğabilecek anlaşmazlıkları önleyen bir güvence olmalı.

18. Uluslararası Anadolu Kaligrafi ve Tipografi Festivali başladı
18. Uluslararası Anadolu Kaligrafi ve Tipografi Festivali başladı
İçeriği Görüntüle

Yayıncılığın ekonomik gerçeklerini görmezden gelemeyiz ama bu gerçekler, çevirmenin emeğinin değerini belirsizleştirmek için de kullanılmamalı. Üstelik çeviri, kitabın niteliğini doğrudan etkileyen bir iş. Bu nedenle ücret ve sözleşme meselesini yalnızca çevirmenin çalışma koşulları olarak değil, yayımlanan kitabın niteliğiyle ilgili bir mesele olarak da görmek gerekiyor."

Mağden'e göre çevirmen görünürlüğü yalnızca kitap kapağıyla da sınırlı kalmamalı. Kitabın tanıtımından basın bültenlerine, söyleşilerden sosyal medya paylaşımlarına ve satış platformlarına kadar yayıncılık sürecinin bütün aşamalarında çevirmenin adı düzenli olarak yer almalı. Bu durumun yalnızca yayıncılık pratiğiyle açıklanamayacağını belirten Mağden, edebiyatın ve kültürel üretimin nasıl tanımlandığının da bu tartışmada belirleyici olduğunu ifade etti:

“Bir eseri yalnızca yazarın tek başına ortaya koyduğu, diğer herkesin de onu okura ulaştırdığı bir ürün olarak gördüğümüzde çevirmenin katkısı doğal olarak geri planda kalıyor. Oysa çeviri, bir eserin başka bir dilde yeniden hayat bulmasıdır. Bu sürecin yaratıcı niteliğini kabul ettiğimizde çevirmenin görünürlüğü de istisna olmaktan çıkar.”

Seda Çıngay Mellor da çevirmen adının kapakta yer almasının emeğe değer verildiğini göstermesi açısından önemli olduğunu belirtti. Bir kitabın üzerinde haftalarca, hatta aylarca çalıştıklarını hatırlatan Mellor, çevirmenlerin isimlerinin kapakta bulunmasına ilişkin taleplerinin neden hâlâ tartışma konusu olduğunu anlayamadığını dile getirdi.

Mellor, bu konudaki düşüncesini Neil Armstrong'a gönderme yaparak şöyle ifade etti:

"Çevirmen adının kapakta yer alması emeğe değer verildiğinin gösterilmesi açısından önemli. En başta belirttiğim gibi, kitabın sahibi değiliz ama üstünde haftalarca, aylarca çalışıyoruz. Neil Armstrong’dan esinlenerek söylersem, adımızın kapağa yazılması yayınevi için küçük ama bizim için büyük bir mesele. Bunun hâlâ tartışma konusu olmasını anlayabildiğimi söyleyemeyeceğim doğrusu. Booker ödüllerinin uluslararası ayağında yazarla birlikte çevirmene de ödül veriliyor. Böyle uygulamaların yaygınlaşmasını dilerim."

Çeviri sürecinde görünmeyen emek: Editörler ve üretim takvimi

Bir kitabın yayımlanma sürecinde teslim tarihleri ve üretim takviminin de çevirmen emeğini doğrudan etkilediğine dikkat çeken iki isim, bu konuda farklı noktalara vurgu yaptı. Olcay Mağden, çevirinin yalnızca metni başka bir dile aktarmaktan ibaret olmadığını; araştırma, terminoloji kontrolü, kültürel bağlamı anlama ve cümleler üzerinde tekrar tekrar düşünme gibi çok sayıda aşamayı içerdiğini söyledi.

Bu çalışmaların önemli bir bölümünün dışarıdan bakıldığında görünmediğini ve çalışma süresi olarak dahi hesaba katılmadığını belirten Mağden, kısa teslim tarihlerinin çevirmenin çalışma koşullarını zorlayabildiğini, bazı kararların yeterince derinleştirilmeden verilmesine neden olabildiğini ifade etti.

“Bence bu baskının en görünmez hâle geldiği yer, tam da kitabın niteliği. Çünkü çevirmen bir metni yalnızca çevirmiyor; araştırıyor, terminolojiyi kontrol ediyor, bağlamı anlamaya çalışıyor, cümleler üzerinde tekrar tekrar düşünüyor. Bunların önemli bir kısmı dışarıdan bakıldığında çalışma süresi olarak bile görülmeyebiliyor. Oysa iyi bir çevirinin arkasında, sayfa sayısıyla ölçülemeyecek kadar çok zihinsel emek var.”

Teslim tarihlerinin yayıncılığın doğal bir parçası olduğunu ancak takvim oluşturulurken çevirinin gerektirdiği zamanın da hesaba katılması gerektiğini belirten Mağden, üretim sürecinin yalnızca kitabın piyasaya çıkacağı tarih üzerinden planlanamayacağını söyledi. Çeviri, editörlük ve son okuma için gereken zamanın da bu takvime dâhil edilmesi gerektiğini vurgulayan Mağden, kitabın zamanında yayımlanması kadar iyi hazırlanmış biçimde okura ulaşmasının da önemli olduğunu kaydetti.

Seda Çıngay Mellor ise bu süreçte görünmezleşen emeğin yalnızca çevirmenlere ait olmadığını, özellikle editörlerin de ciddi bir iş yüküyle karşı karşıya kaldığını belirtti. Kendi çalışma deneyiminde yayınevlerinden teslim tarihi konusunda yoğun bir baskı görmediğini söyleyen Mellor, çeviri sözleşmesi yapılırken iki taraf için de uygun bir tarihte anlaşmaya çalıştıklarını aktardı.

Ancak çeviri teslim edildikten sonra editörlerin üzerindeki baskının başladığını ifade eden Mellor, editörlerin kısa süre içerisinde çok sayıda işi tamamlamak zorunda kaldığını ve editörlük dışında farklı görevlerle de ilgilendiğini belirtti:

"Bu baskı bence en çok editörlerin emeğinde görünmezleşiyor. Çevirmenlerin çok sıkıntısı var elbette. Ne kadar hızlı çalışırsanız çeviriyi o kadar çabuk bitirirsiniz, dolayısıyla (kitap basılırsa) paranızı o kadar çabuk alırsınız. Ama bu bir yana, teslim tarihi konusunda yayınevlerinden pek baskı gördüğümü söyleyemem. Çeviri sözleşmesini yaparken iki tarafa da uygun bir tarihte anlaşmaya çalışıyoruz. Editörün üstündeki baskıysa biz çeviriyi teslim ettikten sonra başlıyor. Çok kısa sürede çok fazla işi tamamlamak zorunda kalıyorlar, editörlükten başka bir sürü işle de uğraşıyorlar. Bunlar benim dışarıdan bilip dilim döndüğünce söylemeye çalıştıklarım, editör arkadaşlara bir dokunsak bin ah işiteceğimize kuşkum yok."

“Çevirmen fazladan masraf kalemi görülmemeli”

Daha adil bir çeviri ekosistemi için yapılması gerekenleri değerlendiren Seda Çıngay Mellor, sektördeki dönüşümün büyük ölçüde yayınevlerinin atacağı adımlara bağlı olduğunu söyledi. Kendisi de meslek birliği üyesi olmasına rağmen piyasanın bireysel oyuncularından biri olduğunu belirten Mellor, çevirmenlerin çoğu zaman kendi çalışma koşullarını bireysel olarak korumaya çalıştığını ifade etti.

Mevcut ekonomik koşulların yayıncılık sektörünü zorladığını kabul eden Mellor, ancak ekonomik koşulların iyileşmesinin tek başına çevirmenlerin sorunlarını çözeceğinden emin olmadığını dile getirdi. Yayınevlerinin çevirmen emeğini fazladan bir masraf kalemi olarak görmemesi gerektiğini vurgulayan Mellor, özellikle ödeme süreçlerinde yaşanan sorunların mesleki açıdan yıpratıcı olduğunu söyledi.

Mellor, yayınevlerinden duyduğu ödeme erteleme ifadelerinin çevirmenler açısından nasıl bir karşılığı olduğunu şu sözlerle anlattı:

"Meslek birliği üyesi olsam da aslında bu sektörün ya da piyasanın diyeyim, bireysel bir oyuncusuyum. Diğer çevirmenler de benim gibi. Dolayısıyla atılması gereken adımları atmak yayınevlerine düşüyor büyük ölçüde. Öte yandan, mevcut ekonomik koşullar hepimizi çok zorluyor, bu gerçeği inkâr etmek mümkün değil. Ama ekonomik koşullar daha iyi olsaydı çevirmenlerin ya da sektörün durumu iyiye gider miydi, ondan kuşkuluyum. Yine de birkaç şey söylemek gerekirse, yayınevleri çevirmeni fazladan masraf kalemi görmemeli. Özellikle ödemeler konusunda çevirmenin hiçe sayılması çok can sıkıcı. “Bu hafta başka ödemelerimiz vardı, sizinkini öbür haftaya bıraktık” cümlesini işitmek insana ağır geliyor doğrusu. Telifsiz sözleşme olmamalı, çevirmene insanca yaşayabileceği bir ücret makul bir süre içinde ödenmeli, basılmayacak ya da üç sene sonra basılacak kitaplar çevirtilmemeli."

Uzun yıllardır sektörde çalışmasının kendisine yayınevleriyle çalışma koşullarını belirleme konusunda daha fazla seçenek sunduğunu belirten Mellor, artık belirli koşulları sağlamadığını bildiği yayınevleriyle çalışmamayı tercih ettiğini söyledi. Sektörde gerekli değişikliklerin yapılıp yapılmayacağı konusunda ise temkinli bir yaklaşım sergileyen Mellor, “Atılması gereken adımlar atılır mı bilinmez, böyle gelmiş böyle de gidebilir. O yüzden kendimi korumaya dikkat ediyorum” ifadelerini kullandı.

Olcay Mağden ise çevirmen emeğinin yayıncılığın vazgeçilmez bir parçası olarak kabul edilmesinin, sektördeki iyileşmenin ilk koşulu olduğunu belirtti. Bunun yalnızca söylem düzeyinde kalmaması, sözleşmelerden üretim takvimlerine kadar bütün süreçlerde karşılık bulması gerektiğini vurgulayan Mağden; açık ve anlaşılır sözleşmeler, emeğin niteliğini gözeten ücretler, zamanında ödeme, farklı baskı ve kullanım biçimlerinde hakların korunması ve çevirmen adının tanıtım süreçlerinde görünür olması gerektiğini söyledi.

Bu başlıkların birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğine dikkat çeken Mağden, çevirmenin adının kapağa yazılmasının önemli olduğunu ancak tek başına yeterli olmadığını ifade etti. Aynı şekilde iyi bir ücret ödenmesinin de hakları belirsiz bırakan bir sözleşmeyi telafi etmeyeceğini belirten Mağden, daha adil bir sistem için bütün bu sorunların birlikte ele alınması gerektiğini kaydetti:

"İlk yapılması gereken şey, çevirmen emeğini yayıncılığın vazgeçilmez bir parçası olarak kabul etmek ve bunun gereğini sözleşmelerden üretim takvimlerine kadar her aşamada yerine getirmek. Bunun da birkaç somut karşılığı var: Açık ve anlaşılır sözleşmeler, emeği ve işin niteliğini gözeten ücretler, ödemelerin zamanında yapılması, çevirmenin haklarının farklı baskı ve kullanım biçimlerinde korunması ve adının kitabın tanıtım sürecinde görünür olması.

Bunların hiçbiri birbirinden bağımsız değil. Örneğin çevirmenin adını kapağa yazmak önemli ama tek başına yeterli değil. Aynı şekilde iyi bir ücret ödemek de hakları belirsiz bırakan bir sözleşmeyi telafi etmiyor. Daha adil bir sistem için bütün bu başlıkların birlikte ele alınması gerekiyor.

Bir de yayıncılıkta uzun vadeli düşünme meselesi var. Çevirmenle kurulan ilişkiyi yalnızca belirli bir kitabın teslim edilmesiyle sınırlı görmemek gerekiyor. İyi çevirmenlerle sürdürülebilir ilişkiler kurmak, onlara çalışabilecekleri zamanı ve koşulları sağlamak, aslında yayınevinin kendi yayın programına ve kitaplarının niteliğine de yatırım yapması demek.

Sonuçta çevirmenlerin daha iyi koşullarda çalışması yalnızca çevirmenlerin meselesi değil. Okurun nitelikli kitaplara ulaşmasıyla, edebiyatın başka dillerde nasıl karşılık bulduğuyla ve yayıncılığın uzun vadede nasıl bir kültürel alan oluşturduğuyla doğrudan ilgili. Bu nedenle sektörde ortak ilkeler ve uygulanabilir standartlar oluşturmak gerektiğini düşünüyorum."

Muhabir: Nur Yıldız