Ekonomist Doç. Dr. Caner Özdurak, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Fatih Karahan'ın "Zenginleşen birçok ülke gibi bizde de sanayiden hizmete geçiş söz konusu" yönündeki değerlendirmesi üzerinden İngiltere'nin kırk yılı aşkın süredir uyguladığı finans ve hizmet odaklı büyüme modelini 24 Saat'e değerlendirdi. İmalat sanayisinin tasfiye edilmesinin Birleşik Krallık'ta kronik verimlilik tıkanıklığı, derin coğrafi eşitsizlik ve mali bir çıkmaz yarattığını belirten Özdurak, Türkiye'nin uzun vadeli durgunluk tehdidine karşı ihracata dayalı imalat kapasitesini koruması ve yatırımları Anadolu geneline yayması gerektiğini vurguladı. Özdurak, Türkiye'de ekonomi yönetiminin yapısal sorunlar yaşayan İngiliz ekonomi yönetimiyle ve ülkedeki yatırımcıyla olan temaslarının da bu noktada üzerinde durulması gerektiğini ifade etti.
"Finansal hizmetler geliri dar bir zümrede toplarken çevre bölgeleri çoraklaştırdı"
İngiltere ekonomisindeki yapısal tıkanıklığın kökenlerinin 1980'lerin başındaki monetarist dönüşe ve 1986'daki "Big Bang" finans reformuna dayandığını belirten Doç. Dr. Caner Özdurak, o dönem uygulanan yüzde 17'ye varan faiz oranları ve değerlenen sterlinin yerli sanayiye ağır darbe vurduğunu aktardı. İngiltere'de imalat sanayisinin milli gelir içindeki payının 1979'da yüzde 30 seviyesindeyken 1990'da yüzde 16'ya gerilediğini ve 1993 itibarıyla imalat istihdamının yüzde 40 düştüğünü kaydeden Özdurak, sektörler arasındaki istihdam çarpanı farkına şu sözlerle dikkat çekti:
"Daha da önemlisi, ekonomi planlamacıları sektörler arasındaki ekonomik yayılma (çarpan) etkisinin derin farkını gözden kaçırmıştır. İmalat sanayisi, yaratılan her 1 doğrudan istihdama karşılık lojistik, çelik, kamu hizmetleri ve bakım gibi alanlarda 9 dolaylı istihdam üreten geniş kapsamlı bir iş motoru işlevi görür. Buna karşılık finansal hizmetlerin sunduğu çarpan 1'e 3,6 gibi mütevazı bir seviyede kalmakta; gelirleri dar bir kentsel profesyonel zümrede toplarken bölgesel ekonomileri ikincil ekonomik faaliyetlerden mahrum bırakmaktadır."
Londra dışında kişi başına çıktı Mississippi'nin gerisinde kaldı
Londra'nın Birleşik Krallık'ın geri kalanında tüketilen her 1 sterlinin 24 penilik kısmını ürettiğini ancak başkentin kuzeyinde yer alan tek bir bölgenin dahi ulusal ortalamanın üzerinde kişi başına GSYH üretemediğini ifade eden Özdurak, bölgesel uçurumu verilerle ortaya koydu. Londra ve Güneydoğu bölgesi hariç tutulduğunda İngiltere'nin kişi başına düşen ekonomik çıktısının yüzde 14 azalarak ABD'nin en yoksul eyaleti olan Mississippi'nin refah standartlarının dahi gerisine düştüğünü belirten Özdurak, kamu yatırımlarındaki dengesizliğe de işaret etti. Buna göre Londra kişi başına 1.200 sterlin ulaşım yatırımı ve 60 sterlin AR-GE desteği alırken, Kuzey ve Midlands bölgeleri ulaşımda 430 sterlin, AR-GE'de ise 14 ila 21 sterlin bandında kaldı.
Brexit, borç faizi ve "kısır döngü": "İngiliz devleti mali bir deli gömleğine hapsoldu"
2008 küresel finans krizi sonrasında uygulanan kemer sıkma politikalarının İngiltere'nin verimlilik artışını 15 yıl boyunca yüzde 5 seviyesinde tuttuğunu ve ortalama bir İngiliz vatandaşının 2008 öncesi büyüme trendine kıyasla 11 bin sterlin daha yoksul kaldığını belirten Özdurak, Brexit ve pandemi sonrası yaşananları şöyle değerlendirdi:
"Son dönemde yaşanan dışsal şoklar, bu kronik yapısal zaafı kendi kendini besleyen bir kısır döngüye (doom loop) dönüştürmüştür. Brexit, resmi tahmincilere göre uzun vadeli GSYH'yi yüzde 4 (yıllık 100 milyar sterlin) eritecek ciddi tarife dışı ticaret engelleri getirirken; pandemi sonrası ortaya çıkan sağlık sorunları ve kabaran Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) bekleme listeleri, yaklaşık 1 milyon çalışanı iş gücü piyasasından koparmıştır. Artan faiz oranlarıyla birlikte devlet borcunun faiz yükü 40 milyar sterlinden 100 milyar sterline fırlamıştır. Böylece İngiliz devleti mali bir deli gömleğine hapsolmuştur: 70 yılın zirvesinde olan vergileri daha fazla artıramamakta, ağır faiz bedelleri nedeniyle daha fazla borçlanamamakta ve yıpranmış kamu hizmetlerinde yeni kesintilere gidememektedir."
Londra'daki yatırımcı arayışı ve küresel piyasalarda sermayenin rasyonel hafızası
Türkiye'de ekonomi yönetiminin, kendi içinde yapısal bir durgunluk ve mali sıkışmışlık yaşayan İngiltere'deki yatırımcılarla temaslarını sürdürmesinin arka planını ve Londra'nın küresel sermayedeki konumunu değerlendiren Özdurak, "Londra Finans Merkezi'nin (City of London)" yüksek getiri ve derinlikli piyasa arayışındaki uluslararası sermayeyi çeken tekil bir düğüm noktası haline geldiğini ortaya koydu. Londra'da 215 bin milyoner ve 45 milyarderin bulunduğuna ve dış sermaye akışlarının Londra'nın küresel finans merkezi hakimiyetini pekiştirdiğine işaret edilen analizlerde, sermayenin ulusal sınırlar yerine olasılıkları ve getiriyi fiyatladığı vurgulandı.
Özdurak politikacıların söylemlerinden ziyade ülkelerin ekonomik seyrinin yatırımcı için önemli olduğunu, "Sermayenin sınırı yoktur, sadece olasılıkları vardır. Kendi servetini korumak için en doğru bilgiyi en hızlı şekilde bulmaya yüksek teşviki olan yatırımcı profili (Marjinal Trader), politikacıların ne söylediğine değil, geri ödeme kapasitesine ve getirinin korunmasına bakar" sözleriyle ifade etti.
Geleceğin sektörleri İstanbul için kurtarıcı olabilir
Doç. Dr. Caner Özdurak, İngiltere’deki yapısal durgunluğu tersine çevirebilmek için Liverpool Şehir Bölgesi’nin doğal bir kalkınma zemini sunduğuna işaret ederek, bölgesel dinamizmi yeniden kazanmanın yollarını da değerlendirdi. Londra’nın aşırı ısınan yığılma modelinin ya da Manchester’ın gösterişli kentsel merkez dönüşümüne rağmen yüzde 37 oranında çocuk yoksulluğu üreten gayrimenkul odaklı büyüme biçiminin körü körüne taklit edilmemesi gerektiğini vurgulayan Özdurak, sürdürülebilir bir kalkınma modelinin esaslarını şöyle ifade etti.
"Sürdürülebilir bir model; köklü üniversiteler etrafında kümelenen yüksek yoğunluklu 'Bilgi Merkezleri'ni (Knowledge Quarters), İstanbul'un mekânsal planlama çerçevesindeki metodolojik disiplinle birleştirmelidir. Bu çerçeve, veri odaklı ön eleme ve uzman Delphi panellerini kullanarak düşük verimlilikli geleneksel lojistik yerine denizcilik teknolojileri, yaşam bilimleri ve yeşil enerji gibi stratejik geleceğin sektörlerini hedeflemeyi sağlar."
"Refah yoktan var edilemez; Altyapı ve AR-GE Anadolu geneline yayılmalı"
Bölgesel kalkınma için Liverpool Şehir Bölgesi üzerinden sunduğu çözüm modelinde, İstanbul'un mekânsal planlama çerçevesindeki veri odaklı ön eleme ve uzman Delphi panelleri metodolojisinin köklü üniversiteler etrafında kümelenen "Bilgi Merkezleri" (Knowledge Quarters) ile birleştirilmesi gerektiğini belirten Özdurak, Türkiye ekonomisi için reçetesini şu sözlerle tamamladı:
"Türkiye için İngiltere'nin tecrübesi acil bir teşhis niteliği taşımaktadır. Gelişmekte olan ekonomiler, meşakkatli sanayi kalkınmasını spekülatif gayrimenkul genişlemesi ve hızlı finansallaşma ile ikame etme cazibesiyle sürekli karşı karşıya kalmaktadır. Ancak refah, sınırsız parasallaşma veya serbestleşmeyle yoktan var edilemez; üretilmeli, sermaye yatırımlarıyla desteklenmeli ve çeşitlendirilmiş bir ulusal ağa dengeli şekilde dağıtılmalıdır. İhracata dayalı imalat kapasitesini döviz kuru ve faiz dalgalanmalarına karşı korumak, altyapı ve AR-GE sermayesini İstanbul'da aşırı yoğunlaştırmak yerine Anadolu geneline yaymak, uzun vadeli durgunluk tehdidine karşı tek sağlam kalkandır."
