Karikatürist Nuri Koçak'ın ODTÜ Vişnelik Tesisleri'nde 14 Kasım'da açtığı ve cezaevi karikatürlerini içeren sergisi, yalnızca bir dönemin siyasi atmosferini değil, cezaevi duvarları arasında kurulan hayatı, dayanışmayı, dostluğu ve mizahı da yansıtıyor. 1979 yılında Mamak Cezaevi A Blok'ta kalan Koçak, burada yaşadıklarını ve tanıklıklarını aktardığı karikatürlerini yıllar sonra sanatseverlerle buluşturdu. Koçak, Mamak'ta mizahla nasıl hayata tutunduklarını, yaşananları karikatürlerine nasıl yansıttığını anlattı.
"1957 Ankara doğumluyum, küçük yaştan beri karikatür çizerim" diyen Koçak, Ankara'da Kare Karikatür Grubu'nun üyesi olduğunu, toplumsal ve siyasal olayları hicveden karikatürler çizdiğini belirtti.

Başta Yeraltı Maden-İş olmak üzere çok sayıda sendika dergisine karikatür çizdiğini, pek çok gazete ve dergide eserlerinin yayımlandığını anlatan Koçak, karikatürleri nedeniyle birkaç kez yargılandığını, çizimleriyle "halkı isyana teşvik etmekle" suçlandığını da dile getirdi.
Mamak'tan çıkarılamayan karikatürler
Koçak'ın cezaevi karikatürlerinin arkasında, 1979 yılında Mamak Cezaevi A Blok'ta yaşadığı günler var. O dönemde çizdiği karikatürleri cezaevinden çıkarmayı başaramayan Koçak, yaşadıklarını ve gözlemlerini notlarına kaydetti. Bu notlardan hareketle karikatürlerini 1983 yılında Kızılcahamam Cezaevi'nde yeniden çizdi.
Mamak Cezaevi'nde kaldığı dönemde, 12 Eylül askeri darbesinin ardından idam edilen Erdal Eren ve Necdet Adalı ile aynı saatlerde havalandırmaya çıktıklarını belirten Koçak, zor koşullarla baş etmenin yollarından birinin mizah olduğunu söyledi. Koçak o günleri şöyle anlattı:

"Hücrelerde kalan mahpuslarla koğuşlarda kalanlar havalandırma saatlerinde birbirlerini görebiliyor, konuşabiliyordu. Erdal Eren ve Necdet Adalı'nın hücrelerinin bulunduğu koridorun sonundaki pencere de havalandırmaya açılıyordu. Böylece her gün Erdal Eren'i görebiliyor, sohbet ediyor ve birlikte volta atabiliyorduk."
Erdal Eren'in bazı şarkıların dörtlüklerini tersten ve notalarıyla söyleyebildiğini anlatan Koçak, "Çince gibi oluyordu. Çok eğlenirdik. Necdet Adalı'nın da sesi çok güzeldi, bazı şarkıları çok güzel söylerdi" dedi.

El yapımı radyo, çalınan bardaklar ve Necdet Adalı'nın pantolonu
Koğuş yaşamının zorlukları kadar, mahpusların kendi imkânlarıyla yarattıkları küçük mutluluklar da Koçak'ın anılarında yer alıyor. Mahpuslardan bazılarının koğuşta el yapımı radyo yaptığını anlatan Koçak, yedinci koğuşta yapılan radyodan Ajda Pekkan'ın "Aman Petrol" şarkısını hep birlikte dinlediklerini, şarkıya eşlik edip eğlendiklerini hatırlıyor. Ancak ertesi gün koğuş basılmış, radyo bulunarak kırılmış. Koğuş arkadaşları birkaç hafta sonra yenisini yapmış.
Koçak'ın bir başka anısı da Necdet Adalı ve Erdal Eren'in altıncı koğuşa misafir geldikleri günlere ilişkin. Onlara çay hazırladığını anlatan Koçak, çaldıkları cam bardaklarla içtikleri çayın misafirlerin çok hoşuna gittiğini söylüyor. Cam bardakları hamama, sorguya ve mahkemeye giderken çaldıklarını belirten Koçak, ancak bardakları koruyamadıklarını anlatıyor: “Koğuş aramalarında bardaklar bulunuyor ve ‘gururla’ kırılıyordu.”

Koçak'ın anlattığı ve unutamadığı bir başka anı ise Necdet Adalı'nın kısa pantolonu üzerinden gelişen şakalaşma. Havalandırmaya çıkarken herkesin elindeki en iyi pantolonu giymeye çalıştığını anlatan Koçak, Adalı'nın pantolonunun sürekli kısa olduğunu, bu nedenle onunla şakalaştıklarını aktarıyor.
Bir gün bu şakalaşmalar sırasında Adalı'nın verdiği yanıt herkesi duygulandırıyor. Koçak, Adalı'nın sözlerini şöyle aktarıyor:
"Oğlum, ne var yani annem boyumun uzadığını fark etmiyor işte. Hep aynı bedeni alıyor, boyunu böyle kısaltıyor getiriyor. Ben de onu üzmemek için söylemiyorum. Nasıl olsa görüş gününde de görmüyor boyumu..."
Koçak, Adalı'nın bu sözleri üzerine herkesin ağlamaklı olduğunu belirtiyor.

İlk hapishane karikatürlerini 2025'te sergiledi
İlk karikatür sergisini 1974 yılında Ankara Zafer Parkı'nda açık hava sergisi olarak açtığını söyleyen Koçak, sürgün yıllarında hiç sergi açmadığını, ancak "KOÇ" imzasıyla yarışmalara katılarak çeşitli ödüller aldığını anlattı.

Mamak Cezaevi'nde yaşadıklarını konu alan hapishane karikatürlerini ilk kez Ocak 2025'te İstanbul Mimarlar Odası'nda sergileyen Koçak, aynı zamanda Karikatürcüler Derneği Yönetim Kurulu üyesi.

Nuri Koçak'ın çizgileri, cezaevi yaşamının ağır koşullarını anlatırken, bu koşullar altında sürdürülen dayanışmayı, mizahı ve insan ilişkilerini de görünür kılıyor. Aradan geçen yıllara rağmen Koçak'ın hafızasında canlılığını koruyan bu hikâyeler, karikatürleri aracılığıyla bir dönemin tanıklığına dönüşüyor.




