Okullarda rehberlik ve psikolojik danışmanlık hizmetleri öğrencilerin akademik başarılarını artırmaya yönelik çalışmalarla sınırlı değil. Öğrencilerin sosyal ve duygusal gelişimlerinin izlenmesi, akran zorbalığıyla mücadele, psikososyal risklerin erken fark edilmesi, kriz durumlarında müdahale edilmesi ve ailelerle iş birliği kurulması da bu hizmetlerin temel sorumlulukları arasında yer alıyor. Ancak rehber öğretmenlerin birden fazla okulda görevlendirilmesi, personel ihtiyacı ve rehberlik servislerinin çalışma koşulları, bu hizmetlerin ne ölçüde etkili yürütülebildiği sorusunu yeniden gündeme taşıyor.
Millî Eğitim Bakanlığının rehber öğretmen ve psikolojik danışman ihtiyacını mevcut personelin ikinci okullarda görevlendirilmesiyle karşılamaya çalışması, Eğitim-İş’in tepkisine neden oldu. Sendika, geçici olması gereken görevlendirmelerin kalıcı bir uygulamaya dönüştüğünü savunarak rehberlik hizmetlerinin sürekliliğinin zarar gördüğünü belirtti. Öte yandan tartışmanın yalnızca personel sayısı üzerinden yürütülmesi de yeterli görünmüyor. Öğrencilerin rehberlik servislerine ne ölçüde erişebildiği, sunulan hizmetlerin niteliği, öğretmenlerin günlük iş yükü ve mesleki sorumlulukların nasıl yerine getirildiği de yanıt bekleyen sorular arasında.
Araştırmalar rehberlik hizmetlerinde sistem sorunlarına işaret ediyor
Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin mevcut durumuna ilişkin akademik çalışmalar, okullardaki sorunların yalnızca personel eksikliğinden ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Şerife Dönmez ve Necdet Aykaç’ın 2023 yılında yayımlanan “Temel Eğitimde Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Sorunlarının Değerlendirilmesi: Bir Meta-Sentez Çalışması” başlıklı araştırmasında, konuya ilişkin 36 akademik çalışma incelendi. Araştırmada sistem sorunları, iş birliği, rehberlik hizmetlerinin görev ve sorumlulukları, hizmetlerin işlevi, rehber öğretmenlerden kaynaklanan sorunlar ve fiziki koşullar olmak üzere altı temel sorun alanı belirlendi. En sık karşılaşılan sorun alanının sistem kaynaklı başlıklar olması, rehberlik hizmetlerinin niteliğinin bireysel çabaların yanı sıra eğitim sisteminin işleyişiyle de yakından ilişkili olduğunu gösterdi.
Öğrencilerin değerlendirmeleri hangi alanlarda yetersiz kalıyor?
Esra Özay Köse ve Şeyda Gül’ün 2023 yılında ortaöğretim kurumlarında yürütülen rehberlik hizmetlerini öğrenci gözüyle değerlendirdiği araştırmada ise Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki bir il merkezinde öğrenim gören 868 öğrencinin görüşlerine başvuruldu. Araştırmada öğrencilerin rehberlik hizmetlerine ilişkin genel değerlendirmeleri orta düzeyde kaldı. Psikolojik danışma, bilgi toplama ve yayma, yöneltme ve yerleştirme ile müşavirlik hizmetleri orta düzeyde değerlendirilirken; oryantasyon, bireyi tanıma, izleme, çevre ve veli ilişkileri ile araştırma ve değerlendirme boyutlarında düşük düzeyli sonuçlar elde edildi.
Araştırmanın tek bir il merkezindeki öğrencilerle yürütülmüş olması, sonuçların Türkiye genelindeki bütün okullara genellenmesini engelliyor. Bununla birlikte bulgular, rehberlik hizmetlerinin yalnızca öğrenciyle bireysel görüşme yapılmasından ibaret olmadığını; öğrenciyi tanıma, gelişimini izleme, aile ve okul çevresiyle ilişki kurma gibi alanların da hizmetin niteliğini belirlediğini ortaya koyuyor.
Ergun Eren’in 2022 yılında yürüttüğü lisansüstü araştırmada da okul yöneticileri ve öğrencilerin rehberlik hizmetlerine ilişkin değerlendirmeleri incelendi. Muş’ta 2020-2021 eğitim öğretim yılında gerçekleştirilen araştırmaya 372 okul yöneticisi ve 938 öğrenci katıldı. Okul yöneticileri psikolojik danışma, müşavirlik ve bireyi tanıma hizmetlerini yüksek düzeyde etkili bulurken; bilgi toplama ve yayma, oryantasyon, izleme, veli ve çevre ilişkileri, yöneltme ve yerleştirme ile araştırma ve değerlendirme hizmetlerini orta düzeyde değerlendirdi. Öğrencilerin değerlendirmelerinde ise ilkokul ve ortaokul düzeyinde rehberlik hizmetlerinden yararlanmanın lise öğrencilerine kıyasla daha yüksek olduğu görüldü. Araştırmanın genel sonucu, hizmetlerin etkili bulunduğunu ancak farklı çalışma alanlarında aynı düzeyde karşılık üretmediğini gösterdi.
Bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, rehberlik hizmetlerinin niteliğinin yalnızca okullarda kaç rehber öğretmen bulunduğuyla açıklanamayacağı görülüyor. Personel planlaması, çalışma ortamı, öğrenci ve ailelerin hizmete erişimi, öğretmenlerin görev tanımları ve okul yönetiminin yaklaşımı da sürecin belirleyici unsurları arasında yer alıyor.
Eğitim-İş: “Rehberlik hizmetleri bütünlük ve süreklilik gerektirir”
Eğitim-İş Genel Başkanı Kadem Özbay, rehber öğretmen ve psikolojik danışman ihtiyacının kadrolu atamalarla karşılanması gerekirken mevcut personelin iradesi dışında ikinci okullarda görevlendirilmesinin önemli bir soruna dönüştüğünü belirtti. Özbay, özellikle haftanın belirli günlerinde başka okullara resen görevlendirme yapılmasının geçici bir uygulama olmaktan çıkarak süreklilik kazanan bir personel politikasına dönüştüğünü ifade etti.
Okullara yönelik saldırıların, eğitim ortamlarındaki şiddet olaylarının, akran zorbalığının ve psikososyal risklerin gündemde olduğu bir dönemde rehberlik hizmetlerinin parçalı yürütülmesini sakıncalı bulduklarını dile getiren Özbay, hizmetin temel gerekliliklerine dikkat çekti:
“Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri; öğrencilerin gelişim süreçlerinin izlenmesini, risklerin erken fark edilmesini, kriz durumlarına zamanında müdahale edilmesini, öğretmen ve velilerle sürekli iş birliği kurulmasını ve koruyucu-önleyici çalışmaların bütünlük içerisinde yürütülmesini gerektirir.
Psikolojik danışmanın öğrencilerle güven ilişkisi kurabilmesi, ihtiyaçları zamanında belirleyebilmesi ve gelişim süreçlerini etkili biçimde takip edebilmesi, okulda sürekli ve erişilebilir olmasına bağlıdır.”
Özbay, şiddet, akran zorbalığı, ihmal ve istismar şüphesi, kendine zarar verme riski ve psikolojik krizlerin görevlendirme takvimine göre ortaya çıkmadığını vurgulayarak, psikolojik danışmanın ihtiyaç duyulduğu anda başka bir okulda bulunmasının erken müdahale imkânlarını sınırladığını ve okulun koruyucu-önleyici kapasitesini zayıflattığını söyledi. İki okul arasında yapılan görevlendirmelerin yalnızca çalışma düzenini değil, öğrencilerin ihtiyaç duydukları anda hizmete ulaşabilmesini de etkilediğini belirtti.
“Bir okulun ihtiyacını karşılamak için diğer okulun hizmetini zayıflatmak çözüm değil”
Personel açığının mevcut çalışanların iş yükünü artırarak giderilmeye çalışılmasını eleştiren Özbay, rehber öğretmen ve psikolojik danışman ihtiyacının eğitim yönetiminin planlama ve istihdam sorumluluğu olduğunu ifade etti. Geçici görevlendirmelerin süreklilik kazanmasının kamu yararı, hizmet gerekleri, ölçülülük ve hukuki belirlilik ilkeleri bakımından sorunlar doğurduğunu kaydeden Özbay, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Rehber öğretmen/psikolojik danışmanların iki okul arasında bölünmesi, psikolojik danışma hizmetlerinin bilimsel ilkeleriyle, çağdaş eğitim anlayışıyla ve okul güvenliğinin gerekleriyle bağdaşmamaktadır.
Bir okulun rehberlik ihtiyacını karşılamak için başka bir okulun rehberlik hizmetlerini zayıflatmak, sorunu çözmek yerine iki okula yaymaktır.”
Eğitim-İş’in bu kapsamda eylem kararı aldığını belirten Özbay, sendikanın üyelerinin mesleki haklarını, çalışma koşullarını, öğrencilerin üstün yararını ve rehberlik hizmetlerinin bilimsel niteliğini korumayı amaçladığını söyledi. Özbay, sendikanın kararını şu sözlerle açıkladı:
“Bu kapsamda; mevzuata ve hukuka aykırı şekilde keyfi ve usulsüz olarak resen verilen ikinci okul görevlendirmelerini, 2026-2027 eğitim-öğretim yılı sonuna kadar üyelerimizin isteklerine bağlı olarak yerine getirmemelerine karar verilmiştir.”
Özbay, rehber öğretmen ve psikolojik danışmanların iradeleri dışında ikinci okullarda görevlendirilmesine yönelik uygulamalara son verilmesi ve okulların ihtiyaçlarının yeterli sayıda kadrolu atamayla karşılanması gerektiğini belirtti.
Rehberlik servisinin görünmeyen mesaisi
Rehberlik hizmetlerinin niteliği tartışılırken, okul psikolojik danışmanlarının günlük çalışma düzeni de öne çıkıyor. İstanbul'da bir anadolu lisesinde görev yapan rehber öğretmen Ümmügülsüm Ilıksu, mesaisinin okulun haftalık rehberlik planını hazırlamakla başladığını; ancak gün içinde plana dâhil olmayan öğrenci ve veli görüşmelerinin, öğretmenlerden gelen gözlemlerin ve acil başvuruların çalışma düzenini sık sık değiştirdiğini anlattı.
Ilıksu, rehberlik servisinin günlük işleyişini şöyle aktardı:
“Günüm öncelikle haftanın ilk gününden itibaren okul çerçeve planında yer alan çalışmaya göre haftayı planlayarak başlar. Sonrasında şayet sınıf rehber öğretmenlerinden istediğimiz bir ölçek veya zorunlu rehberlik ders saati uygulaması için ilgili WhatsApp grubundan link/belge paylaşımı, uygulama süresi ve ek bilgilendirme ile devam eder. Genelde planda olmayan öğrenci veli görüşmeleri mutlaka olur. Öğretmenler ayrıca sözlü olarak öğrenci gözlemlerini iletir. Plana uygun giden ancak 1 ya da 2 görüşme yapabiliyorum.”
Bireysel görüşmelerin yanı sıra sınıf çalışmalarının ve grup çalışmalarının da fiziki koşullara bağlı olduğunu belirten Ilıksu, rehberlik odasının grup çalışması yapmaya elverişli olmadığını söyledi. Bireysel görüşmelerin de acil başvurular nedeniyle sık sık kesintiye uğradığını ifade eden Ilıksu, gün içinde yaptığı çalışmaları ve görüşmeleri kayıt altına aldığını, gerekli durumlarda ilgili kişi ve kurumlarla iletişim kurduğunu belirtti.
Öğrenciler neden rehberlik servisine başvuruyor?
Öğrencilerin rehberlik servisine başvurma nedenlerinin ailevi sorunlardan akran zorbalığına, sınav kaygısından meslek seçimine kadar geniş bir alana yayıldığını belirten Ilıksu, çalıştığı okulda öğrencilerin çoğunlukla kendiliğinden başvurmadığını söyledi. Öğrencinin ihtiyacını belirlemek için önce ön görüşme formu kullandığını, ardından gerekli durumlarda aile ve öğretmenlerle iş birliği yaptığını anlattı.
Ilıksu, öğrencilerle yürütülen çalışmaları şu sözlerle açıkladı:
“Genelde temel güven ilişkisi - ortaokuldan önyargılı olarak liseye gelmediyse - hemen kurulur. Önce bir ön görüşme formu ile bilgileri not alırım. İhtiyacı belirlerim. Şayet yeterlilik alanım dışında bir durum var ise mutlaka ebeveyne ulaşır yüz yüze görüşme sağlarım. Genelde zaman yönetimi, teknolojiyi yeterli kullanma, uyku ve beslenme düzeyi, yetenek alanları, yaşına uygun problemleri başa çıkma becerileri desteklenmeye çalışırım. Ayrıca sınıf öğretmenlerine mutlaka bilgilendirme yaparım ve gerekirse sınıf öğretmenleri ile branş öğretmenleri ile iş birliği yaparak öğrenciye eğitim ortamında destek ortamını artırmaya çalışırım.”
Ancak öğrencilerin düzenli görüşmeye gelmemesi ve rehberlik servisine başvurduklarının arkadaşları tarafından öğrenilmesinden çekinmesi, süreci zorlaştıran etkenler arasında. Ilıksu, bazı öğrencilerin rehberlik servisine gitmeleri nedeniyle sınıf arkadaşları tarafından “sorunlu”, “problemli” ya da “ispiyoncu” olarak etiketlenebildiğini belirtti. Bu durumun öğrencilerin destek alma isteğini olumsuz etkilediğini ifade etti.
Ilıksu’nun dikkat çektiği bir diğer konu ise uzman desteğine ihtiyaç duyan öğrencilerin takip süreci. Önceki yıllara kıyasla uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğini düşündüğü öğrencilerin sayısında artış gözlemlediğini söyleyen Ilıksu, bazı ailelerin çocuklarının yaşadığı güçlükleri daha önce fark etmiş olmasına rağmen uzman yönlendirmesinin ardından süreci devam ettirmediğini aktardı.
“Çok farklı tıbbi tanıları olduğunu düşündüğüm/gözlemlediğim ve tabii ki bir uzman tarafından takip edilmesi gereken öğrencilerim önceki yıllara göre sayıca daha çok. Gecikmiş uygun tedavi büyük bir sorun. İlgili ebeveynler ile görüştüğümde çoktan fark ettiklerini ancak ilk rehber öğretmenin ya da ilk öğretmenlerinin uzmana yönlendirdiğini, uzman doktorun ön tanı şüphesi ile ayrıntılı inceleme için gün verdiğini ancak ebeveynlerin süreci devam ettirmediğini öğreniyorum.”
Ailelerin yönlendirme sürecini sürdürmemesinin öğrencilerin okul yaşamına da yansıdığını belirten Ilıksu, gerekli desteği zamanında alamayan çocukların akranları tarafından dışlanma ve etiketlenme riskiyle karşı karşıya kaldığını söyledi. Ailelerle yapılan görüşmelerde zaman zaman savunucu bir tutumla karşılaştığını ifade eden Ilıksu, uzman psikolog ya da hekime yönlendirilen öğrencilerin birkaç görüşmenin ardından süreci bırakabildiğini kaydetti.
“Görevimiz evrak tamamlamak değil, profesyonel danışmanlık yapmak”
Rehberlik hizmetlerinin niteliğinin nasıl değerlendirilebileceğine ilişkin soruya da yanıt veren Ilıksu, öncelikle okullarda bireysel ve grupla psikolojik danışmaya uygun fiziksel alanların bulunması gerektiğini vurguladı. Nitelikli bir rehberlik hizmetinin öğrencilerin akademik, sosyal-duygusal ve kariyer gelişimini destekleyen; önleyici, erişilebilir, sürekliliği olan ve bilimsel ilkelere dayanan bir yapıda yürütülmesi gerektiğini belirtti.
Ilıksu’ya göre rehberlik servislerinin görev alanının yeterince anlaşılmaması ve öğretmenlerin idari işler ile evrak yükü altında kalması, öğrencilerle yürütülen çalışmaları da aksatıyor. Rehberlik servislerinin toplumun farklı kesimlerince yanlış tanımlandığını ifade eden Ilıksu, bu yaklaşımın mesleğin kapsamını daralttığını söyledi:
“Ancak veli, öğretmen, idare hatta en üst kademeler ve hatta medya hatta sokaktaki herhangi bir vatandaş dahi okullardaki rehberlik servisini Hayat Bilgisi dizisindeki ‘eleman’ karakterine indirgemiş durumdadır. Okulda bizlere o kadar çok akademik başarıyı yükseltmeye yönelik proje evrakı takibi uygulaması veriliyor ki son yıllarda çoğu zaman işlerim, işlerimiz bu sayısal verileri tespit etmek ve bildirmek zorunluluğu nedeniyle aksıyor.”
İş yükünün yalnızca rutin evraklarla sınırlı kalmadığını, zaman zaman önceden bilgisi bulunmayan projeler için de plan hazırlamak zorunda kaldığını anlatan Ilıksu, bu çalışmaların zaten mesleki görevlerinin bir parçası olduğunu ancak mevcut yoğunlukta diğer sorumluluklarla birlikte yürütülmesinin güçleştiğini belirtti. Riskli öğrencilerin ve acil başvuruların arttığı dönemlerde evrak hazırlarken desteğe ihtiyaç duyan öğrencilerle görüşemediğini dile getiren Ilıksu, mesleki sorumluluğunun önceliğini şu sözlerle vurguladı:
“Benim görevim ya da bizim temel görevimiz ‘evrak tamamlamak’ değil, öğrencinin gelişimini ve risk azaltmayı merkeze alan profesyonel danışmanlık yapmak. Aslında sosyal medyada serzenişli PDR öğretmen videoları inanılmaz derecede doğru tespitler içeriyor!”
Ilıksu, rehber öğretmenlerin performansının yalnızca sayısal çıktılar üzerinden değerlendirilmesini de doğru bulmadığını söyledi. Öğrenci söz konusu olduğunda hizmetin niteliğinin sayısal verilerle ölçülmesinin yeterli olmayacağını belirten Ilıksu, personel sayısının artırılmasının tek başına çözüm olmayacağını; okulun fiziksel koşullarının, öğrencilerin ihtiyaçlarının ve ailelerin öğretmenlere ve uzmanlara duyduğu güvenin de dikkate alınması gerektiğini ifade etti.
Fiziksel koşullar ve norm kadro ihtiyacı
Rehberlik hizmetlerinin etkili yürütülebilmesi için okulun genel fiziki koşullarının da önem taşıdığını belirten Ilıksu, özellikle bireysel görüşmelerin mahremiyet içinde yapılabileceği odalara ihtiyaç duyulduğunu söyledi. Okullardaki rehberlik odalarının çoğu zaman hizmetin gerektirdiği koşulları karşılamadığını ifade eden Ilıksu, yeni okul inşaatlarında rehberlik servislerine ayrılan alanların da bu ihtiyaca göre planlanması gerektiğini dile getirdi.
“Bizlere bir oda da yeter ancak hangi şartlarda derseniz 30 derslikli bir okulun en az 4 dönümlük yeşillik bahçesi, açık spor alanları, kapalı spor salonu, müzik, resim, biyoloji, fizik, kimya laboratuvarları olunca bizlere o kadar da ihtiyaç duymuyor çocuklar… Okulda her 100 öğrenciye 1 rehber öğretmen de atansa okul fiziki olarak ferah değilse, veliler hekimlere, öğretmenlere inanmıyor, güvenmiyor ise mümkün değil.”
Ilıksu, mesleki değerlendirmede yalnızca rehber öğretmenlerin sayısına odaklanılmasının eksik kalacağını belirterek okulun bütün imkânlarının ve öğrencilerin ihtiyaçlarının birlikte ele alınması gerektiğini söyledi. Ayrıca sınav sistemleri sonrasında eğitimcilerin emeğini ve çalışmalarını olumsuz etkileyen söylemlerin de mesleki motivasyonu zedelediğini ifade etti.
“İki okulda görev yapmak günü kurtarır, geleceği kurtaramaz”
İkinci okul görevlendirmelerinin etkisini yalnızca teorik olarak değerlendirmediğini belirten Ilıksu, geçmişte bir yıl boyunca haftanın iki günü Rehberlik ve Araştırma Merkezinde (RAM), üç günü ise lisede görev yaptığını anlattı. Bu deneyimin hem mesleki çalışmalarını hem de kurumlarla kurduğu bağı zorlaştırdığını söyleyen Ilıksu, iki farklı kurum arasında bölünmenin yarattığı hissi “Varım ancak ait değilim” sözleriyle tarif etti.
Ilıksu, geçmişteki deneyimini şu sözlerle aktardı:
“Zamanında iki farklı kurumda 2 gün RAM, 3 gün lisede 1 yıl çalışmış bir rehber öğretmen olarak diyebilirim ki çok zordu. Hiçbir işi tam anlamıyla yapamadım. Varım ancak ait değilim… Bunu hem çalışma arkadaşlarım hem velilerim hem ben yaşadım. Benim işim süreklilik ve ulaşılabilirlik gerektirir; danışman ‘bugün burada yok’ olduğunda acil psikososyal ihtiyaçlar (kriz, şiddet, zorbalık, intihar riski vb.) karşılanamıyor. Kişisel yorgunluk ve kurumsal risk çok fazla oluyor.”
Bu deneyiminden hareketle iki okulda görevlendirmenin sağlıklı bir hizmet modeli oluşturamayacağını belirten Ilıksu, her okulda en az bir rehber öğretmen bulunması gerektiğini vurguladı.
“İki okulda görevlendirme günü kurtarır ancak geleceği kurtaramaz”
Türkiye’de rehberlik hizmetlerinin en büyük eksikliğinin yeterli sayıda kadrolu atama yapılmaması olduğunu söyleyen Ilıksu, norm kadro düzenlemesinin yeniden ele alınmasını istedi. Özellikle büyükşehirlerde öğrenci sayısının 600’ü aşması durumunda her 200 öğrenciye bir rehber öğretmen atanması gerektiğini savunan Ilıksu, sınıf mevcutlarının da psikososyal riskler dikkate alınarak yeniden düzenlenmesi gerektiğini belirtti. Mevcut sınıf mevcutlarının 30 öğrenci bandında tutulmasının sorun yarattığını, ideal sınıf mevcudunun 24 öğrenci düzeyine indirilmesinin daha sağlıklı olacağını ifade etti.
Ilıksu, rehberlik hizmetlerinin niteliğini artırmak için atılması gereken adımları şöyle sıraladı:
“Her okula en az bir psikolojik danışman normu, yüksek öğrenci sayılı okullarda daha düşük eşiklerle ek normlar; yeterli kadrolu atama yapılmalı. Görev tanımımıza uygun çalışma sahası verilmeli, özellikle alan dışı iş ve evrak yükü azaltılmalı, yeni onaylanan okul inşaat planlarında özel, gizli ve donanımlı görüşme odaları olmalı; var olan odalarda gerekli materyal ve teknolojik destek tam verilmeli. İl millî eğitim müdürlüklerinin en ücra ilçelerde çalışan rehber öğretmenlere de üniversitelerle birlikte eylül seminer döneminde güncel akademik uygulamaları yüz yüze hizmet içi eğitimlerle vermesi sağlanmalı.”
Mesleki ihtiyaçların uzun yıllardır dile getirildiğine dikkat çeken Ilıksu, yıllar önce hazırladığı çalışma raporlarında da benzer taleplere yer verdiğini belirterek, “2002’deki ilk RAM yıl sonu çalışma raporunda yazdıklarımıza bu kadar yakın cümleleri yazmak beni üzdü. O zamandan bu zamana değişen tek şey ‘gerekli ve önemli’ olduğumuzu yeni yeni fark eden kişi sayısının artması” dedi.
