Bir kitabı internetten sipariş etmekle rafların arasında dolaşarak seçmek arasındaki fark, yalnızca alışveriş alışkanlıklarına sığdırılabilir mi? Bir kitabın kapağına dokunmak, başka bir kitabın adını tesadüfen görmek ya da bir dükkânda hiç tanımadığınız biriyle aynı yazar üzerine konuşmak… Kitabevleri, bütün bunların bir araya gelebildiği mekânlar. Ancak kitapların çevrim içi platformlarda daha düşük fiyatlarla satışa sunulması, artan işletme giderleri ve daralan kâr marjları, bağımsız kitabevlerinin varlığını sürdürmesini zorlaştırıyor.
Eskişehir’de Fahrenheit 451 Sahaf ve Opus Kitabevi ile İstanbul Kadıköy’deki Black Books & Coffee, bu mücadelenin farklı yüzlerini gösteriyor. Kimi kitapçıya ulaşan okurun giderek azaldığını düşünüyor, kimi çevrim içi platformlarla fiyat rekabetine girmeyi baştan mümkün görmüyor. Bir başka kitabevi ise küçük bir dükkânda onlarca etkinlik düzenleyerek okurları bir araya getiriyor. Farklı deneyimlerin kesiştiği noktada ise aynı soru duruyor: Bağımsız kitabevleri, ekonomik olarak ayakta kalmakta zorlandıkları bir ortamda kentlerin kültür hayatındaki yerlerini nasıl koruyacak?
"Kitabevine yol yürüyen, onu arayıp bulan okur giderek mite dönüşüyor”
Bağımsız kitapçılığın en temel sorunlarından biri, kitapların satış fiyatı ile işletmenin giderleri arasındaki makasın açılması. Eskişehir’deki Fahrenheit 451 Sahaf sahibi Devran Gökay, en önemli gider kaleminin kira olduğunu belirtiyor. Gökay’a göre kitabevinin bulunduğu konum, okura ulaşmak açısından önem taşısa da merkezi bölgelerdeki kira bedelleri, kitap satışından elde edilebilecek gelirle örtüşmüyor.
Gökay, geçmişte sahafları bulmak için yollarını değiştiren okurların giderek azaldığına dikkat çekerek, “Eskiden anlatıldığı tarz sahafa kitabevine yol yürüyen, onu arayıp bulan okur giderek mite dönüşüyor” diyor. Okura ulaşmak isteyen satıcıların daha hareketli bölgelerde yer edinmek zorunda kaldığını belirten Gökay, bu bölgelerdeki kira bedelleriyle kitap satışından elde edilebilecek gelir arasında uyumsuzluk bulunduğunu düşünüyor:
"En sıkıntılı kalem kira diyebilirim. Zira kira bedelinizle kazanacağınız para üst sınırı da belirleniyor sayılabilir. Eskiden anlatıldığı tarz sahafa yol yürüyen, onu arayıp bulan okur giderek mite dönüşüyor. Haliyle okura ulaşmak isteyen satıcılar okurun sık gezdiği konumlar bulmak zorunda sayılır. Buralarda da kira oranıyla bir kitapçının elde edebileceği maksimum gelir arasında bir uyumsuzluk olduğunu düşünüyorum.
Bir diğer konu da kitap fiyatları. Kitabevlerinin toptancılarından aldıkları iskonto oranı birçok perakende sitesinden daha düşük iskontolar. Burada müthiş bir sorun var. Bu sadece kitapçıyla ilgili değil, tekelleşmeyi getiren diğer kapital durumlarla da ilgili aynı zamanda. Belki başka zaman daha uzun uzadıya konuşulabilir."
Kira, iskonto ve daralan kâr marjı: "Sadece kitap satarak ayakta kalmak imkânsız”
Opus Kitabevi sahibi Nazlı Sinanoğlu İnanç da bağımsız bir kitabevini yalnızca kitap satarak ayakta tutmanın, dükkân kendisine ait değilse ve başka bir gelir kaynağı bulunmuyorsa neredeyse imkânsız olduğunu söylüyor. İnanç, bu durumu, “Bağımsız bir kitabevini sadece kitap satarak ayakta tutmak ek bir geliriniz yoksa ve dükkânınız size ait değilse –imkânsız” sözleriyle anlatıyor.
İnanç’a göre bağımsız kitapçıların raflarını ayraç, çanta, defter gibi yan ürünlerle çeşitlendirmesi ve kitabevlerinin kafeye dönüşmesi, gelir yaratma arayışının bir parçası. Bu ürünlerin de yüksek kazanç sağlamadığını vurgulayan İnanç, “Bu ürünler sadece ilgi çekmek için” diyor. Kitabevlerinin daha fazla ziyaret edilmesini sağlamak amacıyla kafe işletmeciliğine yönelmesini anlayışla karşıladığını belirten İnanç, Opus olarak bu yolu tercih etmediklerini ve etmeyi de düşünmediklerini ifade ediyor:
"Çoğu kitabevinde kolayca satılabilecek, ilgi çeken ayraç, kılıf, çanta, defter gibi yan ürünler var. Gerçi bunlardan da çok para kazanılmıyor, bu ürünler sadece ilgi çekmek için. Bunun dışında, çoğu kitapçı kafeye dönüşmüş durumda. İnsanların daha çok geldiği bir yer olması için kitapçıları kafeye çevirmek neredeyse bir gereklilik haline geldi. Biz bunu yapmadık, yapmayı da düşünmüyoruz ama yapılma sebebini de anlıyoruz. Bu arada soruları cevaplarken 2. El kitaplar değil de yeni kitaplar satan bağımsız kitabevlerini sahaflardan ayrı tutarak cevaplamak istiyorum. Sahafların alış-satış dinamikleri daha farklı. Bizle yayıncılardan veya dağıtımcılardan çok düşük iskontolarla kitap alıp satmaya çalışıyoruz. Arada bir yüzde 50 indirimle verirlerse ne ala. Onun dışında dağımtıcının bize uyguladığı indirim oranı yüzde 35. Bunun herkese açık kitap platformlarındaki indirimlerden hiçbir farkı yok..."
Kitabevlerinin ekonomik sınırlarını belirleyen bir diğer unsur ise yayınevi ve dağıtımcıların uyguladığı iskonto oranları. İnanç, dağıtımcılardan yüzde 35 indirimle kitap aldıklarını belirterek bu oranın çevrim içi kitap platformlarında okurlara sunulan indirimlerden farklı olmadığını söylüyor. Ona göre bağımsız kitapçıların aynı kitabı daha düşük fiyatlarla satışa sunan platformlarla rekabet etmesi, daha kitabı rafa koyarken zorlaşıyor.
İnanç, stok yönetiminin de bu tabloyu ağırlaştırdığını vurguluyor:
"En temel zorluk iskonto oranları. Biz her kitaptan bir, olmadı iki tane alıp rafa koyan bir kitabeviyiz. Aynı kitaptan satılıp satılmayacağını bilemediğiniz miktarlarda kitap alıp rafları doldurmak bizim için bir seçenek değil."
Bu nedenle bağımsız kitapçıların hem okura sunabilecekleri kitap çeşitliliği hem de satıştan elde edebilecekleri gelir, ekonomik koşulların belirlediği sınırlar içinde kalıyor.
“Çevrim içi platformlarla rekabet etmek gibi bir amacımız yok”
Kitap satışında fiyat belirleme gücü, bağımsız kitabevleri ile çevrim içi platformlar arasındaki eşitsizliğin önemli bir parçası. Opus Kitabevi sahib İnanç, bu rekabeti kazanılması gereken bir yarış olarak görmüyor. İnanç, bağımsız kitapçıların hitap ettiği okur kitlesini şöyle tarif ediyor:
"Biz bir kitabevine gelerek, görüp bakarak, seçerek kitap almak isteyen romantik okurlara hitap eden mekanlarız artık. Sattığımız ürün biricik değil, internetten ulaşılabilir, hatta çok ama çok daha ulaşılabilir, fiyatını kendimiz belirlemediğimiz bir ürün."
İnanç’a göre kitap, çevrim içi platformlardan da kolaylıkla satın alınabilen bir ürün. Üstelik fiyatını kendilerinin belirlemediği bu ürünlerde fiyat rekabetine girmek mümkün değil. Bu nedenle kitabevinin varlığını sürdürmesi, kendisini özellikle tercih eden okurların desteğine bağlı. İnanç, “Dolayısıyla gerçekten kitapçımızı seven ve tercih eden az sayıda insanla varlığımızı sürdürüyoruz” diyor.
"İki üç baş site tüm bağımsız kitabevlerinin satış adetlerine tek başlarına erişiyor"
Fahrenheit 451 Sahaf adına konuşan Devran Gökay da çevrim içi platformların uyguladığı yüksek indirimlerin yayınevleri ile bağımsız kitapçılar arasındaki ilişkiyi etkilediğine dikkat çekiyor. Gökay, yayınevlerinin büyük satış hacimlerine sahip çevrim içi platformlara yüksek oranlarda indirim uygulamak zorunda kaldığını düşünüyor.
Bu durumun sonuçlarına ilişkin gözlemini de paylaşan Gökay, bazı yayınevlerinin kendi sitelerinde baskısının tükendiğini duyurduğu kitapların çevrim içi platformlarda binlerce adet stokta bulunabildiğini belirtiyor. Gökay’a göre kitapların bu platformlara yüksek iskontolarla verilmesi ve henüz satılmadıkları için ödemelerinin alınamamış olması ihtimali, sektördeki dengesizliğin bir başka boyutunu oluşturuyor.
Gökay, çevrim içi satış hacimlerinin bağımsız kitabevleriyle karşılaştırıldığında yarattığı farkı Ahmet Ümit’in kitapları üzerinden örneklendiriyor. Kitapyurdu’nda bir kitabın 15 günde 6 bin 538 adet sattığı yönündeki veriyi aktaran Gökay, şu soruyu soruyor: “Tek başına kaç bağımsız kitabevi toplamda bir ay boyunca sattığı tüm kitaplarla bu seviyede bir satış gerçekleştirmiştir?”
"Satış gelirlerinin yüzde 80’i nadir bulunan ve baskısı olmayan eserlerden geliyor"
İstanbul Kadıköy’deki Black Books & Coffee de çevrim içi satış platformlarıyla rekabetin sonuçlarını doğrudan yaşıyor. Kurucu ortak Burak Albayrak ise, kitapçılık ve sahaflığın günümüzde giderek daha sınırlı bir okur kitlesine hitap ettiğini düşünüyor. Albayrak, değişen okuma alışkanlıklarını yalnızca okurların tercihleri üzerinden değerlendirmiyor; dikkatin sürekli bölündüğü bir dünyada kitap okumaya zaman ayırmanın da zorlaştığını söylüyor.
“İnsanlar otuz kırk yıl önceki gibi kitap okumuyor fakat kimseyi suçlamayı da doğru bulmuyorum” diyen Albayrak, “Dikkat dağıtıcıların inanılmaz bir hızla arttığı, dopamine çok daha kolay yollarla ulaşılabildiği bir dünyada kitap okumak çok zor” ifadelerini kullanıyor. Albayrak’a göre bu koşullarda kitapçılık, giderek daha niş bir topluluğa hitap ediyor.
Black Books & Coffee’nin satış gelirlerinin yüzde 80’inin nadir bulunan ve baskısı olmayan eserlerden geldiğini belirten Albayrak, çevrim içi platformlarla fiyat rekabetine girmenin güçlüğünü de açıkça dile getiriyor. Müşterilerine stoklarında bulunmayan bir kitabı getirebileceklerini ancak başka bir platformda daha ucuza bulabileceklerini söylemekten kaçınmadıklarını belirten Albayrak, bu yaklaşımın müşteri kaybetmek olarak görülmemesi gerektiğini savunuyor.
“İnsanları aptal yerine koymamak gerekiyor” diyen Albayrak, bağımsız kitabevini desteklemek isteyen okurların fiyat farkını bilerek alışveriş yapabildiğini ifade ediyor. Bununla birlikte kendisinin de zaman zaman Amazon’dan kitap aldığını söyleyerek okurların tercihlerini tek başına bir dayanışma meselesine indirgemiyor.
Albayrak’a göre yayınevlerinin bağımsız kitabevlerine daha yüksek iskontolarla ve konsinye satış imkânıyla kitap vermesi, çevrim içi platformlarla rekabet edebilmeleri açısından önemli. Black Books & Coffee, senede bir kez Nadir Kitap üzerinden yüzde 50 indirim uygulayarak müşteri çekmeye çalışsa da bunun yüksek kârlılık sağlayan bir yöntem olmadığını belirtiyor.
Kitabevi, kitap satılan yerden fazlası olabilir mi?
Ekonomik güçlükler, bağımsız kitabevlerinin kent yaşamındaki işlevini de yeniden düşünmeyi gerektiriyor. Kitapların çevrim içi platformlardan kolaylıkla satın alınabildiği bir ortamda fiziksel bir dükkânın okur için nasıl bir anlam taşıdığı sorusu önem kazanıyor.
Fahrenheit 451 Sahaf, okurun dükkâna gelmesi için kitap alışverişinin ötesinde nedenler yaratmaya çalışıyor. Yaklaşık altı yıldır düzenlenen “Kitapla Kör Randevu” etkinliğinin yanı sıra dükkânda çıkartmalar, kartpostallar, müzik albümleri, eski mektuplar ve fotoğraflar da yer alıyor. Yakın zamanda mektuplaşma etkinliği düzenlemeyi planlayan işletme, dükkânı insanların gezmek istedikleri rotalardan birine dönüştürmeyi amaçlıyor.
Gökay, etkinlik anlayışlarını, “Biz buluşma türü değil de dükkana gezme isteği uyandıracak etkinlikler yapmayı deniyoruz daha çok. Kitapla Kör Randevu etkinliği yapıyoruz 6 yıla yakın süredir. Stickerlar, kartpostallar, müzik albümleri, bazen eski mektuplar, eski fotoğraflar… yakın zamanda da mektuplaşma etkinliği planlıyoruz. Dışarıda buluşmaya ya da tek başına çıkmaya karar veren kişi veya kişilerin gezip görmek istediği rotalardan birine dükkanı dönüştürmek temel hedefimiz” sözleriyle anlatıyor. Bu yaklaşımda kitabevi, yalnızca ihtiyaç duyulan bir kitabın satın alındığı yer değil; tesadüflere, keşfe ve vakit geçirmeye alan açan bir mekân olarak konumlanıyor.
Orm Fantastik ve Bilimkurgu Kulübü toplantıları ve lansmanlar: "Yirmi metrekarelik bir alanda bunu yapamayacağımızı düşünenler oldu ama haksız çıktılar”
Black Books & Coffee de küçük bir alanda kültürel buluşmalar düzenleyerek benzer bir yol izliyor. Kadıköy Moda’da bulunan kitabevi, haziran ayında başlattığı etkinliklerle imza günlerinden kitap kulüplerine, şiir ve metin değerlendirmelerinden farklı temalardaki toplantılara uzanan bir program oluşturdu.
Kitabevinde Orm Fantastik ve Bilimkurgu Kulübü toplantıları düzenlenirken Türkiye’nin ilk okült fanzini olarak tanımlanan Velvet Corvus’un lansmanı da gerçekleştirildi. Kali Hena ile buluşmaların yanı sıra Oro İlke Erten ile ezoterizm ve okültizm üzerine aylık toplantılar yapılıyor. Devrim Horlu’nun yürüttüğü Şiir Masası’nda şair adaylarının şiirleri değerlendirilirken Albayrak da Metin Masası’nda yazar adaylarının metinlerini yorumluyor. Ara Sokak Kitap Kulübü ile bir yıldır her ay buluşmalar düzenlenirken Enes Batman ile Dert Kazanı adlı yeni bir etkinlik de programa eklendi.
Albayrak, bu etkinliklerin yalnızca ekonomik katkı sağlamakla kalmadığını, kitabevinin farklı bir kültür alanına dönüşmesine de yardımcı olduğunu belirtiyor. “Bu konuda gerçekten bir fark yarattığımızı düşünüyorum” diyen Albayrak, başlangıçta küçük ve düzensiz imza günleri düzenlediklerini, daha sonra etkinliklerin sayısını artırdıklarını anlatıyor.
Kitabevinin fiziksel koşullarına ilişkin çekincelere de değinen Albayrak, “Yirmi metrekarelik bir alanda üç masayla bunu yapamayacağımızı düşünenler oldu ama hızlı bir şekilde haksız çıktılar” diyor. Etkinlikler sırasında kurulan ilişkilerin zamanla kalıcı bağlara dönüştüğünü belirten Albayrak, “Misafirlerimiz dostlarımıza dönüştü” sözleriyle bu süreci özetliyor.
Black Books & Coffee’nin deneyimi, kitabevinin değerinin yalnızca raflarındaki kitaplarla ölçülemeyeceğini gösteriyor. Küçük bir mekânda düzenlenen buluşmalar, okurların birbirleriyle ve kitaplarla ilişki kurabilecekleri yeni bir alan yaratıyor. Ancak bu kültürel katkı, işletmenin ekonomik sorunlarını tek başına ortadan kaldırmaya yetmiyor.
“Bazen birinin gelip bir çay içmesi bile bizi motive ediyor”
Black Books & Coffee’nin deneyimi, bağımsız kitabevlerinin ekonomik mücadelesinin arkasındaki kişisel emeği de görünür kılıyor. İşletmenin kurucu ortağı Bırak Albayrak, üç yıllık geçmişlerinde iki ortağın da kitabevinden kendilerine gelir sağlayamadığını, serbest editörlük ve yayınevi faaliyetleri olmasaydı dükkânı sürdürmenin mümkün olmayacağını aktarıyor.
Albayrak, “İlk yıllarda bir şekilde kendini çeviren bir yerdi ama biz iki ortak olarak cebimize hiç para koyamadık” diyor. Serbest editörlük yapmasalar ve yayınevleri olmasaydı çoktan batmış olacaklarını belirten Albayrak, son aylarda kira bedelini dahi karşılamakta zorlandıklarını söylüyor: “Nereye kadar dayanabiliriz, bilmiyorum. Yine de enseyi karartmamak lazım.”
Vergiler ve işletme koşulları da bu güçlükleri artırıyor. Black Books & Coffee, stopaj ve gelir vergisi gibi yükümlülüklerin yanı sıra küçük bir mekânda çay ve kahve satışının yanında yiyecek satışı yapamamalarının işletme olanaklarını sınırladığını belirtiyor. Albayrak, yirmi metrekarelik dükkânlarında tali faaliyet kapsamında yalnızca çay ve kahve satabildiklerini, kahvenin yanında kurabiye satma yetkilerinin bile bulunmadığını ifade ediyor.
Yerel yönetimlerin küçük işletmelerin faaliyetlerini kolaylaştıracak düzenlemeler konusunda adım atabileceğini savunan Albayrak, bağımsız kitabevlerinin sürdürülebilirliği için kurumsal desteğin de önemli olduğunu düşünüyor.
Ancak okurlara çağrısı, büyük bir kampanyadan çok gündelik bir dayanışmaya dayanıyor. Albayrak, Kadıköy gibi hareketli bir bölgede dahi üç gün üst üste siftah yapmadan dükkânı kapattıkları zamanlar olduğunu belirtiyor. Bağımsız kitabevlerinin ziyaret edilmesinin, burada vakit geçirilmesinin ve bir çay ya da kahve içilmesinin bile önemli olduğunu vurguluyor.
“Bazen birinin gelip bir çay içmesi bile bizi motive ediyor” diyen Albayrak, zincir kahveciler yerine kitabevi kafelerin tercih edilmesinin de işletmelere katkı sağlayacağını belirtiyor. Albayrak’ın çağrısı, bağımsız kitabevlerinin yalnızca kitap satışıyla değil, okurların bu mekânlarda geçirdiği zamanla da ayakta kalabildiğini hatırlatıyor.
Gelecek, okurla kurulan bağda mı?
Üç kitabevinin yanıtları, bağımsız kitapçılığın geleceğine ilişkin farklı yaklaşımları bir araya getiriyor. Opus Kitabevi sahibi Nazlı Sinanoğlu İnanç, bağımsız kitapçıların bireysel çabalarla varlığını sürdüreceğini düşünüyor. İnanç, herkesi bağımsız kitabevlerinden kitap almaya davet etmeyi de doğru bulmadığını belirterek okurların tercihlerine müdahale edilemeyeceğini söylüyor.
“Sanırım hiçbir şey beklemiyorum. İnternetten kitap satılmasın diyecek halim yok… Çözümsüzüm” diyen İnanç, kitabevlerinin kimseyi zengin etmeyeceğini, buna rağmen bireysel çabalarla varlığını sürdürmeye devam edeceğini ifade ediyor. İnanç’ın bu sözleri, bağımsız kitapçılığın geleceğine ilişkin romantik beklentilerden uzak, ekonomik gerçekliği öne çıkaran bir yaklaşımı ortaya koyuyor:
"Herkesi bağımsız kitabevlerinden kitap almaya davet etmek de hoşuma gitmiyor. İnsanların tercihlerine karışamayacağımız bir noktada, romantik okurlarımızla mutluyuz. Kitabevleri kimseyi zengin etmeyecek ancak bireysel çabalarla bir şekilde var olmaya devam edecek, sadece bunu biliyorum."
Black Books & Coffee kurucu ortağı Burak Albayrak ise ekonomik zorluklara karşın bağımsız kitabevlerinin geleceğine ilişkin umudunu koruyor. “Bağımsız kitabevlerinin geleceği ne olursa olsun parlak” diyen Albayrak, gerçek okurların bu mekânları yalnız bırakmayacağına inanıyor. Ancak bu umudun, artan giderler ve düşük satış gelirleri karşısında tek başına yeterli olmadığı da açık.
Fahrenheit 451 Sahaf adına konuşan Devran Gökay'ın sabit fiyat uygulaması önerisi ise sorunu tek tek işletmelerin çabalarının ötesinde, kitap piyasasının işleyişi üzerinden ele alıyor. Gökay, kitapların her yerde aynı fiyata satılmasını sağlayacak bir sistemin hem kitabevleri hem de yayınevleri açısından önemli olduğunu düşünüyor. Ona göre aksi durumda kitap satışı sürse bile satışın niteliği ve miktarı giderek azalabilir:
"Kitabevlerinin ve hatta yayınevlerinin konforu açısından yapılacak tek bir basit uygulama olduğunu düşünüyorum. Sabit fiyat uygulaması. Her yerde kitapların aynı fiyata satılmasını bir sistem. Aksi durumda kitap satışı her zaman olacaktır fakat nitelik ve miktar sürekli azalmaya mahkum."
Bu farklı görüşler, bağımsız kitabevlerinin karşılaştığı güçlüklerin tek bir başlık altında açıklanamayacağını gösteriyor. Kira giderleri, düşük iskonto oranları ve çevrim içi satış platformlarıyla rekabet, işletmelerin ekonomik sürdürülebilirliğini etkilerken etkinlikler ve okurla kurulan ilişkiler de fiziksel kitabevlerinin kendilerine yeni bir alan açma çabasının parçası oluyor.
Bağımsız kitabevlerinin geleceği, yalnızca kaç kitap sattıklarıyla değil, kentlerin bu mekânlara ne kadar yer açtığıyla da ilgili. İnternetten daha ucuza kitap almak mümkün olabilir ancak bir kitabevinin varlığını sürdürmesi, raflarında duran kitapların ötesinde, o mekânın çevresinde kurulan kültürel ilişkinin de yaşaması anlamına geliyor.
