20. yılını "Karada Akıl Yürür, Denizde Sezgi" başlıklı 10. edisyonuyla kutlayan Anadolu'nun ilk bienali Sinopale, 2 Eylül–15 Kasım 2026 tarihleri arasında dünyanın dört bir yanından sanatçıları Sinop’un yerel zanaatkârları, balıkçıları ve kent sakinleriyle bir araya getiriyor. Eş-küratörler T. Melih Görgün ve Deniz Kırkalı; 20 yıllık sivil inisiyatif deneyimini, tersaneden kahvehanelere taşan ortak üretimi, Karadeniz’in ekolojik kırılganlığını ve insan-olmayan canlıların sezgisel varoluşunu tüm yönleriyle değerlendirdi. Binealin eş-küratörleri Mariam Natroshvili ve Marina Fokidis, Karadeniz havzasını jeopolitik sınırların ötesinde ortak bir hafıza ve dayanışma alanı olarak ele alıyor. Tiflis merkezli sanatçı ve araştırmacı Mariam Natroshvili "çeper" kavramını ve kırılgan sözlü tarih biçimlerini sorgularken; Marina Fokidis ise Batı merkezli sanat anlatılarına karşı çok merkezli üretimin ve yakın mesafeden kurulan insani temasların önemine dikkat çekiyor.
T. Melih Görgün: "Sanatçı ile kentli arasındaki tüm yapay hiyerarşiler kendiliğinden eridi"
Sinopale 20. yılına ve 10. edisyonuna ulaştı. Türkiye’de ve dünyada bienaller çoğunlukla merkezi kurumlar ve büyük sermaye sponsorluklarıyla sürdürülürken, Sinopale ilk günden beri “kurumsallaşmadan kurumsallık üretme”, yerel tabanlı imece ve sivil inisiyatif modelini korudu. 20 yılın muhasebesini yaptığınızda, Sinop’un kentsel hafızasında ve yerel halkın bienali sahiplenme biçiminde nasıl bir dönüşüm gözlemliyorsunuz?
Sinopale’yi kurgularken çıkış noktamız; merkezin steril, kapalı ve sergileme pratiğini gösteriye dönüştüren sanat anlayışını çevreye taşımak ya da büyük sermaye sponsorluklarının getirdiği dönemsel 'şov' kültürünü Sinop’a uyarlamak olmadı. Biz başından beri kentin kendi kaynaklarına, insan birikimine ve sivil potansiyeline güvendik. 'Kurumsallaşmadan kurumsallık üretme' derken kastettiğimiz; katı bürokratik hiyerarşilerden uzak duran, esnek, dayanışmayı ve imeceyi esas alan yatay bir paylaşım modelini sürekli kılmaktı. Ağır kurumsal yapılar yerine, yerel halkın ve sivil inisiyatiflerin özne olduğu, kentin kendi ihtiyacına göre şekillenen dinamik bir varoluş biçimi inşa etmeyi hedefledik. Geride bıraktığımız 20 yıl ve 10 edisyonun sonunda geriye dönüp baktığımızda, Sinop insanının bienale ve çağdaş sanata bakışında köklü bir zihniyet dönüşümü görüyoruz. İlk edisyonlarda sanatı dışarıdan gelen uzmanların sergilediği pasif bir 'seyir nesnesi' veya kente konuk olan geçici bir etkinlik olarak gören kentli; zamanla kendisini sürecin doğrudan bir parçası, üreticisi, ev sahibi ve karar vericisi olarak konumlandırdı. Sinopale artık kent için dışarıdan kurulan bir organizasyon değil; esnafın, balıkçının, gençlerin, zanaatkârların ve mahallelinin kendi evi gibi benimsediği, kentin kendi doğal ritmiyle nefes alan ortak bir yaşam ve hafıza alanıdır. Sanatsal üretimi elitist kalıplardan ve ticari piyasa ilişkilerinden çıkarıp, gündelik yaşamın ve kentsel hafızanın doğal, ayrılmaz bir parçası haline getirebilmiş olmamız, 20 yıllık bu kolektif emeğin en büyük ve en anlamlı başarısıdır.
Bienalin başlığı Sinoplu bir balıkçının “Karada akıl yürür, denizde sezgi” sözünden ilham alıyor. Yerel olanın bilgisini, akademinin ya da merkezi sanat söylemlerinin hiyerarşisine kurban etmeden bir çağdaş sanat bienalinin kavramsal çerçevesine taşımak nasıl bir metodoloji gerektirdi?
Bizim yaklaşımımızın temelinde iki yalın ilke yatıyor: 'Ön yargısız dinlemek' ve 'her bilgiye eşit değer vermek'. Akademinin ya da büyük sanat merkezlerinin ürettiği karmaşık teorik dil, çoğunlukla yerel halkın yıllara dayanan, yaşamsal ve zengin birikimini gölgede bırakabiliyor. Biz bu anlayışı tersine çevirmek istedik. Sinoplu bir balıkçının rüzgârı, dalgayı ve denizi okurken başvurduğu 'sezgi', aslında nesiller boyu birikmiş coğrafi ve insani bir tecrübenin eseridir. Bu birikimi bienalin ana fikrine dönüştürürken, çağdaş sanatı yerel bilginin üstünde tutmadık; ikisini aynı seviyede, yan yana getirdik. Bienale katılan sanatçılarımıza Sinop’a geldiklerinde birer 'öğretmen' gibi değil; kentin ritmini anlamaya çalışan birer 'mütevazı dinleyici' ve 'çırak' gibi yaklaşmalarını önerdik. Böylece bilgi, tek bir uzmanın ağzından dikte edilmenin ötesinde; karadaki akıl ile denizdeki sezginin buluşma noktasından doğdu. Sanat da yerel bilgiye tepeden bakan bir araç olmak yerine, o bilginin sesini çoğaltan ve herkesle paylaşan ortak bir zemine dönüştü.
Sergileme mekânı olarak seçilen tarihi Sinop Askeri Gazino Binası, kentin hafızasında önemli bir yere sahip. Mekânın bu askeri ve bürokratik geçmişiyle bienalin ortaya koyduğu çok sesli, yatay ve katılımcı dil nasıl bir gerilim ya da diyalog kuruyor?
"Sinopale olarak tarihi yapılara bakışımız; onları sadece geçmişin birer simgesi ya da sergilerimiz için sessiz, durağan birer fon olarak görmek değil, kent yaşamına yeniden kazandırılan canlı miras alanları haline getirmektir. Askeri Gazino Binası da Sinop’un kentsel hafızasında, toplumsal yaşantısında ve kıyı kullanımında çok özel, anılarla dolu son derece kıymetli bir yere sahip. Biz bu mekânla bir çatışma ya da gerilim üzerinden değil; aksine son derece saygı dolu, birleştirici ve kapsayıcı bir 'hatırlama ve bütünleşme diyalogu' kurmayı tercih ettik. Binanın geçmişten gelen kurumsal ve düzenleyici niteliğini; sanatın kucaklayıcı, iyileştirici, özgürleştirici ve çok sesli diliyle buluşturuyoruz. Mekânın kapılarını kentlilere, çocuklara, gençlere ve uluslararası sanatçılara ardına kadar açtığımızda, o tarihi doku kimseye yabancı kalmıyor; kentin ortak hafızası ve gündelik ritmiyle yeniden son derece sıcak ve organik bir bağ kuruyor. Yıllar boyunca belirli kurallar veya işlevlerle sınırlandırılmış mimari yapıların, sanat aracılığıyla herkese açık, kapsayıcı kamusal alanlara dönüşmesi, mekânın kendi hikâyesini de zenginleştiriyor. İnsanlar yıllardır önünden geçtikleri ama belki de içine rahatça adım atamadıkları bu tarihi yapının içinde dolaşırken, hem mekânın geçmişiyle yüzleşiyor hem de onun bugün sunduğu sanatsal imkânlarla yeni kişisel anılar biriktiriyor. Bizim kültürel mirasa yaklaşımımız; bu tür değerli hafıza mekânlarını atıl kalmaktan ya da tek tip bir anlatıya sıkışmaktan koruyup, onları kentin neşesi, paylaşımı, merakı ve ortak aklıyla yeniden canlandırmaktır. Askeri Gazino Binası da bu edisyonda, geçmişin kıymetli izlerini geleceğin sivil, sanatsal ve insani buluşmalarıyla birleştiren zarif, yaşayan ve nefes alan bir köprü işlevi gördü."
Sinopale, eserlerin sadece 'izlendiği' değil, atölyeler ve sahadaki ortak üretimlerle kentin dokusuna sızdığı bir yapıya sahip. Bu edisyonda Sinoplu ustaların, balıkçıların ya da gençlerin üretim sürecine doğrudan dahil olduğu, sanatçı ile kentli arasındaki hiyerarşiyi tamamen eriten nasıl somut karşılaşmalar yaşandı?
Sinopale’nin ilk gününden bu yana benimsediğimiz en temel ilke, sanatı yüksek ve ulaşılmaz bir kürsüden indirip gündelik hayatın tam ortasına yerleştirmek oldu. Bu yüzden bizim dünyamızda keskin sınırlarla birbirinden ayrılmış bir 'sanatçı' ve pasif bir 'izleyici' rolü hiçbir zaman var olmadı. Bizim için asıl dönüştürücü ve ilham verici güç; farklı hayatların, birikimlerin ve hikâyelerin bir araya geldiği o samimi, kendiliğinden gelişen insani karşılaşmalardır. Bu edisyonda da sanatsal üretimin mutfağını kapalı, izole sergi salonlarından çıkarıp doğrudan Sinop’un günlük yaşamının aktığı alanlara; limana, tersaneye, marangozhanelere, kahvehanelere ve mahalle aralarına taşıdık. Kentin kendi ustaları, gençleri ve balıkçıları bu sürecin sadece izleyicisi değil, bizzat karar verici kurucu ortağı oldular. Örneğin; tersanede yıllardır ağ tamir eden ya da ahşap tekneye biçim veren ustalarımızla uluslararası sanatçılarımız günlerce yan yana çalıştı. Ustalarımızın malzemeyi tanıma tecrübesi ile sanatçıların estetik arayışı aynı masada buluştu, birlikte pratik çözümler üretildi. Aynı şekilde kentli gençlerimiz yürütülen ortak atölyelerde sadece teknik yardımlarda bulunan birer asistan gibi değil; fikir üreten, eserin kavramsal yönünü tartışan ve sanatsal kararlar alan eşit birer bileşen olarak yer aldılar. Balıkçılarımız ise Karadeniz’in ekolojisine, rüzgârın ve dalganın diline, kentin denizle kurduğu tarihsel hafızaya dair yılların birikimini ses ve video enstalasyonlarına aktarırken sanatçılara adeta birer rehber ve mentör oldular. Özetle bu edisyonda üretilen yapıtlar; kentin gerçekliğinden kopuk, steril müze atölyelerinde üretilip duvara asılan nesneler olmadı. Aksine limanda, kahvehanede, marangozhanede ve sokakta, tam da Sinop'un geleneksel 'imece' ruhuyla biçimlendi. İşte bu birlikte düşünme, birlikte üretme ve birbirini dinleme tecrübesi; sanatçı ile kentli arasındaki tüm yapay hiyerarşileri ve mesafeleri kendiliğinden eritti. Yani, her daim dile getirdiğimiz ve savunduğumuz 'katılımcı sanat' deneyiminin kentin tüm kılcal damarlarında gerçek anlamda yaşandığı, son derece birleştirici ve nitelikli bir süreçten geçtik."
Bienaller doğası gereği geçici etkinlikler; açılır, biter ve geride çoğunlukla kataloglar kalır. Ancak 20 yıllık Sinopale deneyiminde kentin sokaklarında, kolektif bilincinde ya da yerel yönetim politikalarında geriye kalan en kalıcı 'tortu' veya dönüşüm ne oldu?
Sergiler biter, eserler toplanır, kataloglar raflardaki yerini alır… Ancak Sinopale’nin geride bıraktığı en büyük ve en kalıcı 'tortu', kentsel özgüven ve sivil örgütlenme bilincidir. Yirmi yıllık bir zaman diliminin muhasebesini yaptığımızda görüyoruz ki Sinop; kültürü ve sanatı dışarıdan ithal edilen, geçici bir tüketim nesnesi veya bir lüks olarak değil; kentin kendi geleceğini, mimarisini, doğal çevresini ve yaşam kalitesini savunmanın nitelikli bir aracı olarak görmeyi öğrendi. Sanatın yarattığı bu farkındalık, kentin kendi potansiyelini keşfetmesini ve kendi değerlerine sahip çıkmasını sağladı. Yerel yönetim ve kent politikalarının daha katılımcı bir çizgiye çekilmesinde, tarihi ve kültürel mirasın korunması bilincinin gelişmesinde Sinopale’nin 20 yıl boyunca yarattığı sivil dinamiklerin payı büyüktür. Kentte yaşayanlar artık sadece kararların uygulandığı pasif bireyler değil; kentsel dokunun korunmasında, kamusal alanların kullanımında ve kültür politikalarında söz söyleyen aktif birer öznedir. Sokakta geriye kalan şey ise; birlikte iş yapma arzusu, sanatsal üretime doğrudan katılım ve kent hakkına dair silinmez bir ortak hafızadır. Sinopale geçici bir sergileme olayı değil; kentin kendi bünyesinde sürekli çalışan, kendini yenileyen, bağımsız sivil ve sanatsal altyapının kendisidir. Bıraktığımız en değerli iz de tam olarak budur: Sinop’un kendi geleceğini imece usulüyle inşa etme cesareti, birbirini dinleme kültürü ve sanatı gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası kılan o köklü kentsel dönüşümdür. Bu dönüşüm; kentin hafızasına işleyen kolektif çalışma alışkanlığıyla, mahalle aralarından limana kadar yayılan sivil paylaşım ruhuyla ve geleceğe yön veren ortak akılla yaşamaya devam edecektir. İşte Sinopale'nin 20 yılın sonunda kentte bıraktığı asıl miras, tam da bu sürekli kendini üreten canlı dayanışma ekosistemidir."
Deniz Kırkalı: "Ekolojik yasın ötesinde, başka canlıların varoluş biçimlerinden öğrenmek istiyoruz"
Çalışmalarınızda ekolojik pratikler, feminist teoriler ve duyusal araştırma modelleri öne çıkıyor. Bienaldeki “denizde sezgi” metaforu, iklim krizinin ve ekolojik çöküşün yaşandığı Karadeniz havzasında yalnızca soyut bir kavram değil, doğrudan bir hayatta kalma bilgisine işaret ediyor. Sanatçıların işlerinde ekolojik duyarlılık rasyonel/analitik aklın ötesinde nasıl bir görsel ve sezgisel karşılık buldu?
Denizde sezgi yalnızca bir metafor değil aynı zamanda bir metodoloji araştırması aslında. Yalnızca akılla ve rasyonal düşünce üzerinden bilgiye erişmiyoruz. Aynı zamanda beden ve sezgilerimizle de biliyoruz. Ekolojik pratikler, feminism ve duyusal araştırma benim için burada bir araya geliyor. Dominant ve erkek egemen düşünme metodlarının aksine, özellikle maddesel feminism bedeni yeniden ön plana çıkarıyor. Bedenimizle deneyimlediğimiz haliyle çevremizden ve çevremizdeki daha sessiz, geri planda veya göz ardı edilen aktörlerden neler öğrenebiliriz? Denizde olmak demek sezgilerle de ilerlemek demek ve karadayken de sezgiselliğin bilgeliğini nasıl ön plana çıkarırız? Örneğin Ezgi Tok’un sergideki yerleştirmesi bu sorularla doğrudan diyaloğa geçiyor. Ağlar ve merkezde bir tırmanma yapısından oluşan bu yerleştirmenin üzerinde gezinen beden her adımında yapının tepkisine ve salınımına göre bir sonraki adımını tamamen sezgisel bir biçimde belirliyor. Dengesini korumak için bedenini dinlemesi ve bu yapıyla birlikte hareket etmesi gerekiyor. Ayesha Hameed ise Karadeniz, göç rotaları, sualtı nehirleri ve deniz tabanı kazıları gibi bu bölgenin ekolojik ve tarihsel geçmişine şiirsel ve spekülatif bir yaklaşımla sergiye katılıyor. Bu birbirinden bağımsız gibi görünen fenomenler ve küresel boyuttaki karşılıkları arasında içgüdüsel paraleller arıyor.
Sinopale’nin klasik sergileme biçimlerinden ziyade saha araştırmalarına, yerel zanaatkârlarla birlikte üretime ve süreç odaklılığa dayanması bir küratör olarak kurguladığınız mekânsal ve zamansal akışı nasıl şekillendirdi?
Sinopale’nin modeli davet ettiğimiz sanatçılardan küratöryel metodolojimize, üretim sürecinden mekana nasıl yerleşeceğimize bütün kararlarımızı belirleyen bir ön unsurdu. Bu kadar kısa sürede çok farklı aktörlerle iş birliği içinde üretmek her sanatçının pratiğine uygun değil ve her sanatçı için verimli bir üretim süreci de olmayabilir. O nedenle öncelikle sanatçıların bu belirsizliğe ve işin koşullar tarafından şekillenmesine açık olmasına önem verdik. Mekansal olarak da, tek bir bina kullanmak ve bu mekanın getirdiği kısıtlamalar üretim sürecine de ciddi anlamda yön verdi. Birçok belirsizliğin etrafında çalışırken, bu tür kısıtlamalar bence çok önemli ve faydalı. Ancak tabi birçok iş son günlerde şekillendi, bu her zaman kolay bir süreç değil ancak hem sanatçılar hem küratörler için bir yandan da çok dinamik ve öğretici."
Ekoloji odaklı küratöryel pratiklerde sıkça düşülen bir tuzak var: Doğayı sadece romantize etmek ya da felaket tellallığına sıkışmak. Karadeniz gibi hem endüstriyel kirlilik hem aşırı avlanma baskısı altındaki bir kıyıda, sergideki işler 'ekolojik yas' ile 'eyleme geçme/onarma' arasındaki dengeyi nasıl kuruyor?
Ben bu konuya biraz da spekülatif düşünme biçimleri üzerinden yaklaşıyorum. Ekolojik yas kesinlikle oldukça baskın bir kolektif ruh hali ve bu yas duygusunun işlerde izleyicide yasın ötesinde uyandırabileceği duygular ve düşünceler mutlaka var ancak ekolojik çöküş üzerine yeni sorular soran, hali hazırda hissettiğimiz duyguların ötesinde bir alan açan, farklı bakış açılarının ve var oluş biçimlerinin altını çizen ve bizim insan merkezci zihnimizle deneyimlediğimiz bu çöküşün başka ölçeklerde, canlılarda ve zamansallıklarda nasıl karşılıkları olabileceğini sorgulayan işler ilgimi çekiyor. Sanatın eyleme davet etmektense süregelen bu krize başka nasıl yaklaşabiliriz diye düşünmeye ittiğini düşünüyorum."
Bienal başlığındaki 'sezgi' sadece insana mı ait? Karadeniz'in hamsisinden kıyı bitki örtüsüne, deniz ekosistemindeki insan-olmayan aktörlerin varlığı ve sesi serginin duyusal kurgusunda nasıl bir yer buldu?
Bahsettiğimiz sezgisellik kesinlikle sadece insana ait değil, aksine sezgiselliği ele almak başka canlıların var olma ilişkilenebilmek için bir kapı aslında. Benim bienale davet ettiğim sanatçıların neredeyse hepsi insan-olmayan aktörleri de kapsayan işler üretti. Örneğin Kadir Kayserilioğlu’nun video yerleştirmesi bir Google’ın Street View uygulamasında tesadüfen karşılaştığı sıradan bir sokak köpeğini takip etmesi ve zaman içerisinde bu köpeğin dolandığı rotalar ve yaşayış biçimiyle kurduğu ilişki üzerine. Paloma Proudfoot ise ağustos böcekleri üzerinden sessizliğin güçlü ve kolektif bir sese dönüşme ihtimali üzerine. Yani insan-olmayan canlıların sezgisel ve bedensel var oluşularından neler öğrenebiliriz? sorusu işlerde farklı şekillerde tekrar tekrar gündeme geliyor.
Mariam Natroshvili: "Sinop’u başlangıç noktası alarak bir yeri diğeri üzerinden anlamaya başladık"
Tiflis merkezli bir sanatçı ve araştırmacı olarak, Karadeniz’in karşı kıyısından Sinop’a bakmak bienalin coğrafi perspektifini nasıl zenginleştirdi? Genellikle "çeper" olarak etiketlenen Güney Kafkasya ile Anadolu Karadeniz’i arasındaki tarihsel, kültürel ve jeopolitik ortaklıklar bienal içinde nasıl görünür hale geldi?
Tiflis’ten gelirken Sinop’a bir yakınlık duygusuyla, ama aynı zamanda aynı denizle birbirine bağlanan yerler hakkında bazen ne kadar az şey bildiğimize dair bir merakla yaklaşmaya çalıştım. Ayrıca 'çeper' (periferi) kelimesini sorgulamakla da ilgileniyorum. Nereye göre ve kime göre çeper? Güney Kafkasya’ya ve Anadolu Karadeniz’ine öncelikle uzak siyasi veya kültürel merkezlerden baktığımızda, bu yerler arasındaki ilişkileri gözden kaçırabiliriz. Bienal, Sinop’un kendisini bir başlangıç noktası olarak alma; limanı, hikâyeleri ve orada yaşayan insanların deneyimleri üzerinden düşünme fırsatı sundu. Sinop’ta üretilen işler; tarihsel, kültürel ve jeopolitik soruların gündelik deneyimler aracılığıyla ortaya çıkmasını sağladı. Bizi ilgilendiren şey, bienalin bu bağlantıları nasıl algılanabilir kılabileceği ve bir yeri diğeri üzerinden anlamaya başlayabileceğimiz bir alan yaratmasıydı.
Sanatçı listesinde Gürcistan, Kazakistan ve Latin Amerika (Venezuela) dahil olmak üzere ana akım, Batı merkezli döngülerin dışındaki coğrafyalardan güçlü bir temsil yer alıyor. Bu çok merkezli seçki, Sinop’tan egemen küresel çağdaş sanat anlatılarına karşı nasıl bir ortak direniş ve dayanışma ortaya koyuyor?
Bu seçkinin dayanışmasını, farklı tarihler ve deneyimler arasında birbirini dinleme isteği ve eşitler olarak diyaloğa girme arzusu olarak anlıyorum. Bir bienal küresel sanat sisteminin eşitsizliklerini ortadan kaldıramaz, ancak egemen merkezlerin onayına bağımlı olmayan ilişkileri ve alışverişleri sürdürebilir. Sinop’tan bakarak, bu bağlantılarla şekillenen sanatsal bir coğrafya hayal edebiliriz.
Kendi sanatsal pratiğinizde sıklıkla dil, hafıza ve yok oluş temalarını araştırıyorsunuz. Sinop’un yerel dilinde, balıkçıların kolektif hafızasında ve kentin gündelik işitsel peyzajında bu temalarla kesişen ne gibi yankılar keşfettiniz ve bunları sergiye nasıl aktardınız?
Küratöryel olarak ilgimi çeken şey, yerel hikâyelere ve dinleme biçimlerine alan açmaktı. Bu durum, örneğin Aleksi Soselia’nın batık köy efsanesi üzerine yaptığı araştırmada ve Änuar Düisenbinov’un Sinop boyunca gerçekleştirdiği ses yürüyüşünde (sound walk) somutlaştı. Kendi pratiğimle kurulan bağ, kırılgan bilgi biçimlerine gösterilen bu özende yatıyor: bu bilgilerin nasıl taşındığı, nasıl değiştiği ve ortadan kaybolduklarında neler yaşandığı üzerine.
Bugün Karadeniz havzası büyük ölçüde çatışmalar, savaşlar ve katı jeopolitik sınırlarla tanımlanıyor. Oysa su sınır tanımaz; dalgalar karşı kıyılara aynı şekilde vurur. Bu sergi Karadeniz’i bir ayrışma fay hattı olarak değil, şiirsel ve politik bir "bir arada yaşama koridoru" olarak nasıl yeniden hayal etmeye çalışıyor?
Benim için Karadeniz’i bir arada yaşama alanı olarak hayal etmek, deneyimlerimiz ve politik gerçekliklerimiz farklı olsa bile aynı denizi paylaşmanın sorumlulukları da paylaşmak anlamına geldiğini kabul etmekle başlıyor. Sergi bu fikre dinleme, hikâye anlatıcılığı ve sanatçılarla Sinop’ta yaşayan insanlar arasındaki karşılaşmalar yoluyla biçim veriyor. Bunlar mütevazı jestler, ancak bölünmelerin ötesinde ilişkilerin gelişmesine olanak tanıyorlar. Bir arada yaşamayı pratik etmemiz gereken bir şey olarak görüyorum: birbirimize dikkat kesilmek, farklı hafızalara yer açmak ve ortak geleceğimiz için sorumluluk almak.
Sovyet sonrası coğrafyada değişen hafıza katmanlarıyla ilgilenen bir araştırmacı olarak, Sinop’un yerel sözlü tarihleri ile Kafkasya anlatıları arasında karşılaştığınız en çarpıcı ortak "kültürel rezonans" anı neydi?
Benim için en ilginç örnek, Abhaz ve Gürcü kültür merkezlerinin yan yana var olduğu HAL binasıydı. Bu durum, çatışmalara ve acı dolu tarihlere rağmen bir mekânı barış içinde nasıl paylaşabileceğimizi gösteriyor. Bienalin önceki bir edisyonunda Detu ile birlikte arka duvarına yerleştirdiğimiz 'Hafıza' kelimesi hâlâ orada duruyor ve bu binaya benim için Sinop’ta özel bir anlam yüklüyor.
Marina Fokidis: "Sinopale bölgeye tepeden inme yeni bir imaj üretmeye çalışmıyor; komşular, sofralar ve atölyeler üzerinden yakın mesafeden çalışıyor"
Sanatçı listesinde Gürcistan, Kazakistan ve Latin Amerika (Venezuela) dahil olmak üzere ana akım, Batı merkezli döngülerin dışındaki coğrafyalardan güçlü bir temsil yer alıyor. Bu çok merkezli seçki, Sinop’tan egemen küresel çağdaş sanat anlatılarına karşı nasıl bir ortak direniş ve dayanışma ortaya koyuyor?
Bu coğrafyaları tek bir sesle konuşuyormuş gibi ya da direnişi otomatik olarak paylaşılan bir şeymiş gibi tanımlamam. Önemli olan Sinop’un, tek bir egemen merkezden süzülmeden çok farklı konumların buluşmasına izin vermesidir. Gürcistan, Kazakistan, Venezuela, Kore, Yunanistan, Türkiye ve başka yerlerden sanatçıları bir araya getirmek, hiçbir coğrafyanın basitçe 'çeper' olmadığı çok merkezli bir alan yaratıyor. Her biri kendi tarihleri, aciliyetleri ve görme biçimleriyle geliyor. Bana göre dayanışma tam olarak burada yatıyor: bu farklılıkların bir arada var olmasına yer açmakta, karmaşıklığı silmeden yakınlıkları tanımakta ve aynı anda birkaç merkezden bilgi üretmekte. Bu aynı zamanda çağdaş sanatın aynı birkaç küresel başkent tarafından onaylanması gerektiği fikrine karşı sessiz bir direniştir. Sinop’tan başka bir harita mümkün hale geliyor.
Bugün Karadeniz havzası büyük ölçüde çatışmalar, savaşlar ve katı jeopolitik sınırlarla tanımlanıyor. Oysa su sınır tanımaz; dalgalar karşı kıyılara aynı şekilde vurur. Bu sergi Karadeniz’i bir ayrışma fay hattı olarak değil, şiirsel ve politik bir "bir arada yaşama koridoru" olarak nasıl yeniden hayal etmeye çalışıyor?
Denizi, sanki sınırları, savaşları ya da tarihin şiddetini basitçe eritebilirmiş gibi romantize etmekten kaçınırım. Bunu yapamaz. Karadeniz; çok farklı siyasi gerçeklikler, çatışmalar, hafızalar ve yaralar taşıyan ülkelerle çevrili. Ancak deniz, yakınlık üzerine düşünmenin başka bir yolunu da sunuyor. Su kendisini siyasi haritaya göre örgütlemez. Akıntılar, rüzgârlar, balıklar, ticaret yolları, göçler, diller, alışkanlıklar, şarkılar ve hafızalar, devletlerin sonradan katılaştırmaya çalıştığı sınırları her zaman aşmıştır. Bu edisyon için bizi ilgilendiren şey tam olarak bu gerilimdi: son derece siyasallaşmış bir coğrafya olarak Karadeniz, ama aynı zamanda yüzyıllardır insanları birbirine bağlayan ortak bir su kütlesi. Deniz bizi aynılaştırmaz ve bence bir arada yaşama, farklılıkların ortadan kalktığını varsayarak başlamaz. Bu farklılıkların, yakınlıkların ve örtüşen tarihlerin birlikte sezilmesine izin vererek başlar. 'Karada Akıl Yürür, Denizde Sezgi' (At Sea We Sense, On Land We Reason) başlığının bu kadar önemli hale gelmesinin nedeni de belki budur. Bu söz küratöryel bir dilden değil, bir balıkçının deyişinden, yaşanmış deneyimden geldi. Denizde koşulları sürekli okumak zorundasınız: rüzgârı, havayı, hareketi, tehlikeyi, başkalarının varlığını. Kesinlik sınırlıdır. Uyum sağlamak zorunlu hale gelir. Bunu bugün Karadeniz için önemli bir metafor olarak görüyorum. Sinopale bölgeye yukarıdan yeni bir jeopolitik imaj üretmeye çalışmıyor. Yakın mesafeden çalışıyor: sanatçılar, komşular, aile hikâyeleri, atölyeler, yemekler, sohbetler ve karşılaşmalar aracılığıyla. Bu ölçekte, ulusal anlatılarla birbirinden ayrılmış tarihler yeniden birbirine dokunmaya başlıyor. Tek bir tarih olmak için değil, birbirleri için duyulabilir hale gelmek için. Karadeniz’i yeniden hayal etmenin bir yolu da belki budur: sabit kimlikler arasında bir sınır ya da idealize edilmiş bir uyum alanı olarak değil, ortak ve değişken bir ilişkiler sahası olarak. Her şeyin ne anlama geldiğine karar vermeden önce sezerek başlayabileceğimiz bir yer. Ve karşı kıyıdaki sahilin soyut olmadığı; aynı suyun öte yanından bakan birine ait olduğu bir yer.
