Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31), küresel çevre diplomasisinin en geniş katılımlı buluşmalarından biri olarak Antalya’da başladı. 9–20 Kasım tarihleri arasında gerçekleştirilen zirve, 1 milyon 100 bin metrekarelik devasa yerleşkede (527 bin m² Mavi Bölge, 582 bin m² Yeşil Bölge) 196 taraf ülke, Avrupa Birliği heyeti ve 102 devlet başkanını bir araya getiriyor. Müzakerelerin yürütüldüğü Mavi Bölge’ye 100 bin diplomat ve delege akredite olurken, sivil toplum ve kamu projelerine ayrılan Yeşil Bölge’ye 1,5 milyonu aşkın ziyaretçi bekleniyor.
Zirve başkanlığının resmi açılışta altını çizdiği "Uygulama COP'u" (Implementation COP) sloganı, salondaki atmosferin de ana omurgasını oluşturuyor. Zira delegasyonların önündeki dosyalar arasında, yeni vaatler üretmekten ziyade; Bakü’deki COP29 ve Belém’deki COP30’da alınan kararların neden sahaya yansımadığının muhasebesini yapmak da yer alıyor.
Önceki zirvelerde sera gazı hedefi kağıtta kaldı
Antalya’daki müzakere masası, son iki yılın çözümsüz kalan üç ana başlığını devraldı. COP29’da gelişmekte olan ülkelere 2035 yılına kadar yıllık asgari 300 milyar dolar (uzun vadede 1,3 trilyon dolar kaldıraçlı) finansman aktarılması kararlaştırıldı. Paris Anlaşması’nın 10. yılı vesilesiyle ülkelerin 2035 yılına kadar olan sera gazı azaltım hedeflerini 1,5°C eşiğine uyumlu hale getirmesi zorunlu kılınmıştı.
Belém’de Brezilya liderliğinde Tropikal Ormanları Sonsuza Kadar Koruma Fonu (TFFF) kurulması ve küresel iklim etkilerini ölçecek ortak uyum metrikleri üzerinde mutabakata varılmıştı.
Bürokraside ilerleme var, sahada kaynak yok
Zirve kulislerinden yansıyan teknik raporlar ve delegasyon verileri, geride kalan bir yıllık süreçte iki farklı tablonun ortaya çıktığını belgeliyor.
Belém’de temelleri atılan TFFF, Dünya Bankası nezdinde operasyonel hale getirilerek taahhüt edilen 9 milyar doları aşkın başlangıç sermayesini hesaplara geçirdi Amazon, Endonezya ve Kongo havzaları için koruma kriterleri ilan edildi. Eş zamanlı olarak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmes teknik heyetleri; su stresi, kuraklık ve tarımsal direnç başlıklarında ülkelerin iklim kırılganlığını ölçecek ortak uyum göstergelerini resmi sisteme entegre etti.
Buna karşın, iklim mücadelesinin itici gücü olan finansman akışı ve fosil yakıtlardan çıkış başlıklarında tıkanma yaşanıyor. Küresel yüksek faiz ortamı, jeopolitik gerilimler ve gelişmiş ülkelerin bütçe kısıtları nedeniyle vaat edilen 300 milyar dolarlık akış hedefin çok gerisinde kaldı. Özellikle güney ülkeleri, masaya sürülen kaynakların doğrudan hibe yerine yeni borç yükü getiren krediler formatında sunulmasına Antalya'da tepki gösteriyor.
1,5 derece hedefinden sapma ve fosil yakıt çıkmazı
Zirvenin en kırılgan gündemini ise emisyon kesintileri oluşturuyor. Ülkeler NDC 3.0 (Ulusal Olarak Belirlenmiş Katkı Beyanı) belgelerini BM sekretaryasına iletmiş olsa da, bağımsız izleme ağlarının ve BM Çevre Programı’nın (UNEP) son konsolide verileri, taahhütlerin dünyayı hâlâ 2,4°C ila 2,6°C aralığında tehlikeli bir ısınma patikasında tuttuğunu gösteriyor.
Belém’de fosil yakıtların kademeli terk edilmesine ilişkin bağlayıcı bir takvimin metne girmemesi ve konunun gönüllü inisiyatiflere bırakılması, sahada yeni kömür, petrol ve gaz ruhsatlarının verilmeye devam etmesiyle sonuçlandı. Enerji güvenliği kaygıları, emisyon kesintilerinin önüne set çekmiş durumda.
Dünya Bankası Kayıp ve Zarar Fonu işlevsiz kaldı
Bakü (COP29) ve Belém’de (COP30) kabul edilen ama şimdi diplomatların "kâğıt üzerinde kalan başarılar" olarak andığı dosyanın başında, iklim felaketleriyle boğuşan ada ve Afrika ülkeleri için kurulan 'Kayıp ve Zarar Fonu' geliyor. Dünya Bankası nezdinde kurumsal tabelası asılan ve kasasında yaklaşık 800 milyon dolarlık sembolik kaynağı biriken fon, ağır akreditasyon kuralları ve bürokratik engeller nedeniyle yıkıcı kasırga ve kuraklıklarla yüzleşen tek bir kırılgan ülkeye dahi doğrudan hibe aktaramadı.
Şeffaflık endişesiyle karbon ticareti başlamadan kilitlendi
Benzer bir durum, Bakü’de gündeme gelen Paris Anlaşması 6. Madde kapsamındaki küresel karbon piyasalarında da yaşandı. BM denetim mekanizmalarının sahte karbon kredilerini ve mükerrer sayımı önleyecek şeffaf çerçeveyi sahada kuramaması, özel sektörün sisteme olan güvenini sarsarak karbon ticaretini başlamadan kilitledi.
Fosil yakıt sahalarındaki metan sızıntısı arttı
Masadaki hesaplaşma enerji dönüşümüne uzandığında ise çifte standart daha da belirginleşiyor; küresel yenilenebilir enerji kapasitesini 2030’a kadar üç katına çıkarma vaadi, gelişmekte olan ülkelerin şebeke ve iletim altyapısı için ihtiyaç duyduğu ucuz finansmandan mahrum kalması yüzünden yalnızca Çin ve zengin ekonomilerin sınırları içine sıkışarak küresel hedefin yüzde 30 gerisinde kaldı. Fosil yakıt altyapılarındaki kaçakları frenlemeyi amaçlayan Küresel Metan Taahhüdü ise uydu gözlem ağlarının petrol, gaz ve kömür sahalarındaki sızıntıların azalmak yerine rekor hızla arttığını belgelemesiyle, bu gündem maddesi de Antalya'ya taşındı.
COP toplantılarında sadece iklim değil diplomasi masası da kuruluyor
Aralarında gelişmekte olan ve yükselen ekonomilerin bulunduğu en kalabalık müzakere bloğu olan G77 ve Çin grubu, masaya net bir "tarihsel sorumluluk" teziyle oturuyor. Sanayileşmiş ülkelerin atmosferi iki yüzyıldır karbonla doldurduğunu vurgulayan blok, yıllık 300 milyar dolarlık finansman vaadinin çok taraflı kalkınma bankaları eliyle yeni faizli kredi paketlerine dönüştürülmesini doğrudan "borç tuzağı" olarak nitelendiriyor. Grubun ortak kırmızı çizgisi; aktarılacak kaynakların doğrudan kamu bütçelerinden karşılanan, karşılıksız hibe niteliğinde olması ve iklim zararlarının birer "tazminat" kalemi olarak tanınması olarak öne çıkıyor.
Çin'in tarihsel sorumluluk baskısına Batı'dan "yeni ekonomik model" yanıtı
ABD, Avustralya, Japonya ve Kanada gibi ülkelerin yer aldığı Şemsiye Grubu ile Avrupa Birliği heyeti ise küresel ekonomik konjonktürü ve bütçe açıklarını gerekçe göstererek kamu kaynaklarının sınırına gelindiğini savunuyor. Batılı blok, 300 milyar dolarlık eşiğin ancak özel sektör yatırımları, yeşil tahviller ve karma finansman modelleriyle aşılabileceğini dile getiriyor. Dahası, 1992 tarihli BM sınıflandırmasının günümüz ekonomik gerçekliğini yansıtmadığını belirten bu ülkeler, Çin ve zengin Körfez monarşilerinin de artık "yararlanıcı" değil, finansman havuzuna para yatıran resmi "donör" statüsüne geçirilmesini ön şart olarak öne sürüyor.
1,5 derece artıştan en çok etkilenecek ülkeler söz değil, icraat istiyor
Deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olaylarıyla doğrudan fiziki varlıkları tehdit altında olan Küçük Ada Devletleri İttifakı (AOSIS) ile En Az Gelişmiş Ülkeler (LDC), 1,5°C hedefinden verilen her tavizi "ölüm fermanı" olarak tanımlıyor. Zirvenin en radikal muhalefetini yürüten bu blok, COP28 ve COP29’da kurulan Kayıp ve Zarar Fonu’nun Dünya Bankası bürokrasisine hapsedilmesini ve felaket yaşayan ülkelere fiilen ulaşmamasını sert bir dille eleştiriyor. Ada temsilcileri, fonların serbest bırakılması için karmaşık fizibilite raporları yerine "acil müdahale mekanizması" kurulmasında diretiyor.
Petrol ve kömür üreticisi ülkeler üretim kesintisine karşı
Fosil yakıt ihracatçısı ülkelerin oluşturduğu grup, Belém’deki COP30’da olduğu gibi Antalya’da da nihai bildiriye "fosil yakıtların kademeli terk edilmesi" ifadesinin girmesine karşı set çekiyor. Enerji arz güvenliğinin altını çizen blok, sorunun kömür, petrol veya gazın kendisinde değil ortaya çıkan karbonda olduğunu iddia ederek; çözümü üretim kesintisinde değil, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojilerine sağlanacak teşviklerde arıyor.
Türkiye'nin gündeminde AB Sınırda Karbon Düzenlemesi ve İklim Kanunu var
Antalya’daki müzakereler küresel iklim politikasının yanında, Mavi ve Yeşil Bölge panellerinde Türk iş dünyası ile ekonomi bürokrasisinin takvimi de yoğun. Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması ve Meclis gündemindeki İklim Kanunu'na dair düzenlemeler Türkiye'deki sanayicilerin gündeminde. Türkiye’nin en büyük ticaret ortağı olan AB pazarında geçiş döneminin sonuna yaklaşılırken, Antalya’daki karbon kredilendirme ve piyasa kuralları (Paris Anlaşması 6. Madde) müzakereleri Türk imalat sanayisi için doğrudan maliyet ve rekabetçilik anlamına geliyor.
Demir-çelik ve çimentoda yıllık milyar avroluk vergi tehdidi
Mekanizmanın tam mali yükümlülükle devreye gireceği takvim yaklaştıkça; demir-çelik, çimento, alüminyum ve gübre gibi Türkiye’nin ihracat omurgasını oluşturan karbon-yoğun sektörler ciddi bir vergi baskısıyla karşı karşıya. İklim ve ekonomi uzmanlarının zirve koridorlarında paylaştığı modellemelere göre; Türkiye’nin kendi iç karbon fiyatlama mekanizmasını kuramaması halinde, Türk ihracatçısının her yıl yüz milyonlarca avroyu doğrudan Brüksel kasasına sınır vergisi olarak ödeme riski bulunuyor. Sanayi çevreleri, bu kaynağın yurt dışına vergi olarak aktarılması yerine, yerli sanayinin yeşil dönüşümünde kullanılacak teşvik fonlarına dönüştürülmesi gerektiğini dile getiriyor.
Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi ve İklim Kanunu Türkiye'de sanayinin gündeminde
Türkiye’nin Brüksel merkezli vergi yükünden muaf tutulması ya da bu maliyetin iç piyasada mahsuplaşabilmesi için yasal omurga niteliğindeki İklim Kanunu ve buna entegre çalışacak Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) hayati önem taşıyor. Pilot aşaması ve hukuki altyapısı tartışılan İklim Kanunu, sanayi tesislerine tahsis edilecek karbon kotalarını ve piyasa tabanlı emisyon ticaretini kurala bağlamayı hedefliyor. Türk delegasyonu ve iş dünyası temsilcileri, Antalya Mavi Bölge’deki karbon piyasası müzakerelerinde Türkiye’de kurulacak ETS’nin AB sistemiyle uyumlu sayılması ve yerli üreticinin çifte karbon maliyetine maruz kalmaması için diplomatik temaslarını yoğunlaştırıyor.
Sanayici yeşil dönüşüm için uygun kredi ve hibe bekliyor
Öte yandan, sanayide fırınların hidrojenle veya elektrikle çalıştırılması, enerji verimliliği yatırımları ve çatı GES entegrasyonu gibi dekarbonizasyon adımları yüksek sermaye gerektiriyor. Antalya’daki yeni iklim finansmanı tartışmalarını izleyen imalatçılar, uluslararası finans kuruluşlarının sunduğu yeşil kredilerin yüksek faiz ve ağır bürokrasiyle gelmesini eleştiriyor. Sanayiciler, COP31’in resmi sonuç bildirgesinde sadece kamu projelerine değil, dönüşüm sancısı çeken sanayi tesislerine de erişilebilir, uzun vadeli ve düşük faizli yeşil finansman kanallarının açılmasını talep ediyor.
