Bir sesin insanı yıllar öncesine götürdüğü olur. Bazen eski bir şarkı, bazen bir radyo cızırtısı, bazen de artık hayatımızda olmayan birinin sesini hatırlatan küçücük bir ayrıntı… Hafıza, geçmişi olduğu gibi saklayan bir arşiv olmaktan çok, insanın kendi duygularıyla yeniden kurduğu bir hikâyeye benzer. Hatırladıklarımızın ne kadarının gerçekten yaşandığını, ne kadarının zamanla zihnimizde başka bir biçime büründüğünü ise çoğu zaman sorgulamayız. Çünkü insan, kimi zaman yaşadıklarından çok yaşadığına inanmak istediği şeylere tutunur.

Yönetmen A. Kadir Özdemir, ilk kurmaca filmi Radyo Günleri ile tam da bu meselenin izini sürüyor. Küçük bir tamirhanede sessiz bir hayat süren Sami'nin, eski bir teybin içinden çıkan kasetle yirmi yıl önce yarım kaldığını düşündüğü bir hikâyeye dönmesini konu alan film, izleyiciyi geçmişin sesleriyle bugünün sessizliği arasında bir yolculuğa çıkarıyor. Ancak bu yolculuk yarım kalmış bir aşkın hatırlanmasından ibaret değil. Kasetin içinden çıkan sessizlik, Sami'nin yıllardır kendisine anlattığı hikâyeyi de sorgulatıyor. Hatırlamakla unutmak, gerçekle inanmak istenen arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor.

Otuz yılı aşkın süredir arkeoloji, tarih ve kültürel miras alanlarında belgeseller üreten Özdemir'in kurmaca sinemaya uzanan bu ilk adımı, geçmişe bakma biçimindeki değişimi de beraberinde getiriyor. TRT için hazırladığı radyo programlarından arkeolojik belgesellere uzanan mesleki birikimini Radyo Günleri'nin anlatısına taşıyan yönetmen, bu kez geçmişin izlerini taşlarda, yazıtlarda ya da arkeolojik buluntularda değil, bir insanın hafızasında arıyor.

Arkeo Film ve Çakıltaşı Film Yapım'ın Almanya-Türkiye ortak yapımı olarak hayata geçirilen psikolojik dram, Adana ve Mersin'in farklı noktalarında çekildi. Filmin dünyasında Çukurova'nın kültürel dokusu, 1970'li yılların müzik ve radyo kültürü, eski bir Chevrolet ve tamirhanenin sessizliği bir araya geliyor. Geçmişin sıcak ve idealize edilmiş görüntülerine karşılık bugünün daha karanlık ve yalın bir görsel dille anlatılması ise Sami'nin hatırladıklarıyla gerçeklik arasındaki çatışmayı görünür kılıyor.

2027 yılında uluslararası festivallerde izleyiciyle buluşmaya hazırlanan Radyo Günlerini ve yönetmenin sinema yolculuğunu A. Kadir Özdemir ile konuştuk.

Radyo Günleri15

Belgeselden kurmacaya: "Edindiğim gözlem alışkanlığı da bu filmde işime yaradı"

Arkeoloji ve tarih belgesellerinde geçmişi kazılardan, yazıtlardan ve buluntulardan anlattığını belirten Özdemir, bir noktadan sonra aynı meseleyi bu kez bir insanın hayatı üzerinden ele almak istediğini söylüyor. Radyo Günleri'nin çıkış noktasının da geçmişin nasıl hatırlandığı sorusu olduğunu ifade eden yönetmen, kurmacaya yönelme nedenini şöyle anlatıyor:

“Uzun süredir arkeoloji ve tarih belgeselleri çekiyorum. Bu filmlerde geçmişi kazılardan, yazıtlardan, buluntulardan anlatıyorum. Bir noktada aynı konuyu, yani geçmişin nasıl hatırlandığını, bir insanın hayatı üzerinden anlatmak istedim.

Radyo Günleri'nin hikâyesi bir adamın yıllar boyunca kendi geçmişini nasıl değiştirerek hatırladığı üzerine. Bunu belgeselle anlatmak mümkün değildi, çünkü karakterin hafızasının içini göstermem gerekiyordu. Kurmaca bunun için doğru biçimdi. Belgeselden edindiğim gözlem alışkanlığı da bu filmde işime yaradı.”

Radyo Günleri13

Filmin merkezindeki Sami karakteri, yıllardır kendisine aynı hikâyeyi anlatıyor. Meral'i durdurduğunu, gitmesine izin vermediğini ve geçmişte yaşananları bir biçimde muhafaza ettiğini düşünüyor. Eski teybin içinden çıkan kaset ise onun için bu geçmişin bir kanıtı niteliğinde. Ancak hikâye ilerledikçe kasetin boş olduğu ve Sami'nin hatırladıklarının bir kısmının hiç yaşanmadığı ortaya çıkıyor.

Radyo Günleri9

"Film suçlamıyor, gerçekle karşı karşıya bırakıyor"

İnsanların geçmişi olduğu gibi değil, işlerine geldiği gibi hatırladığını dile getiren Özdemir, hoş anların zamanla büyütüldüğünü, insanı rahatsız eden ayrıntıların ise değiştirildiğini ya da unutulduğunu söylüyor. Sami'nin hikâyesini oluştururken bu durumu bir hastalık ya da yalan olarak değil, herkesin hayatında karşılaşabileceği sıradan bir insanlık hâli olarak düşündüğünü belirten yönetmen, filmin karakterini yargılamak yerine onun gerçekle karşılaşmasına odaklandığını vurguluyor:

"Sami yıllardır kendine aynı hikâyeyi anlatıyor: Meral'i durdurduğunu, onu bırakmadığını. Elindeki kaset bu hikâyenin kanıtı gibi. Film ilerledikçe kasetin boş olduğunu ve hatırladıklarının bir kısmının hiç yaşanmadığını görüyoruz.

İnsanlar geçmişi olduğu gibi değil, işlerine geldiği gibi hatırlar. Hoş anları büyütür, kendilerini rahatsız eden kısımları değiştirir ya da unuturlar. Sami'yi yazarken bunu bir hastalık ya da yalan olarak değil, herkesin yaptığı sıradan bir şey olarak düşündüm. Film bu yüzden Sami'yi suçlamıyor, sadece onu gerçekle karşı karşıya bırakıyor."

Radyo Günleri3

Bir hikâyenin hafızası: "Filmde ses yalnızca atmosfer için kullanılmıyor, hikâyenin kendisini taşıyor"

Özdemir'in mesleki geçmişinde radyo önemli bir yer tutuyor. TRT'de uzun yıllar radyo programları hazırlayan, metin yazan ve seslendirme yapan yönetmen için görüntünün olmadığı bir mecrada hikâye anlatmak, sesin gücünü keşfetmenin de bir yolu olmuş. Radyoda her şeyin sesle anlatılması gerektiğini, bu alışkanlığın belgesel çalışmalarına da taşındığını belirten Özdemir, arkeoloji filmlerinde çoğu zaman bir taşın, yazıtın ya da kalıntının görüntülendiğini; bunları anlatırken sesten yoğun biçimde yararlandığını ifade ediyor.

Ekonomi gazetesi Kitap dergisinin "Yılın En İyileri Ödülleri" sahiplerini buldu
Ekonomi gazetesi Kitap dergisinin "Yılın En İyileri Ödülleri" sahiplerini buldu
İçeriği Görüntüle

Radyo Günleri8

Radyo Günleri'nde ise ses, yalnızca atmosfer oluşturan bir unsur olmaktan çıkarak hikâyenin merkezine yerleşiyor. Sami'nin geçmişe dönüşünün bir kasetle başlaması ve hatırladıklarını bu kaseti dinlerken yeniden yaşaması, filmin işitsel dünyasını da anlatının temel parçalarından biri hâline getiriyor. Özdemir, geçmişle bugün arasındaki ayrımı ses kurgusu aracılığıyla da kurmaya çalıştıklarını belirtiyor:

"TRT'de uzun süre radyo programları hazırladım, metin yazdım ve seslendirme yaptım. Radyoda görüntü olmadığı için her şeyi sesle anlatmak zorundasınız. Bu alışkanlık belgesellerimde de devam etti. Arkeoloji filmlerinde görüntü çoğu zaman bir taş, bir yazıt ya da bir kalıntıdır. Onları anlatırken sesten çok yararlanıyorum.

Radyo Günleri'nde ses hikâyenin merkezinde. Sami'nin geçmişe dönüşü bir kasetle başlıyor ve hatırladıklarını o kaseti dinlerken yeniden yaşıyor. Bu yüzden filmde ses yalnızca atmosfer için kullanılmıyor, hikâyenin kendisini taşıyor. Ses kurgusunda geçmiş ile bugün arasındaki farkı da seslerle göstermeye çalıştık."

Yönetmenin bu yaklaşımı, filmin görsel dünyasında da karşılık buluyor. 1975 ve 1995 yıllarını iki ayrı görsel dille anlatan filmde geçmiş, Sami'nin hatırladığı biçimiyle daha sıcak, temiz ve düzenli görüntülerle kuruluyor. Bugün ise karakterin gerçekte yaşadığı hayatı temsil eden sade, karanlık ve belgesel sinemaya yakın bir anlatımla perdeye taşınıyor.

Özdemir, seyircinin başlangıçta Sami'nin geçmişine inanmasını, hikâye ilerledikçe ise bu güzel görüntülerden şüphe etmeye başlamasını istediğini söylüyor. İki zaman arasındaki ayrımı diyaloglarla açıklamak yerine görüntünün diliyle anlatmayı tercih ettiğini belirten yönetmen, böylece karakterin hatırladığıyla gerçekte yaşanan arasındaki mesafeyi görünür kılmayı amaçlıyor.

Radyo Günleri12

"Bölgenin sıcağı ve ovası Sami'nin hatırladığı geçmişin bir parçası oldu"

Radyo Günlerinin hikâyesi kadar çekim mekânları da filmin atmosferini oluşturan önemli unsurlar arasında yer alıyor. Adana'nın Seyhan, Yüreğir, Kozan ve Karaisalı ilçeleri ile Mersin'de gerçekleştirilen çekimlerde Çukurova'nın kültürel dokusu, geçmişin izlerini taşıyan mekânlar ve bölgenin gündelik yaşamı anlatının bir parçasına dönüşüyor.

Hikâyenin 1970'li yıllarda geçmesi nedeniyle Çukurova'nın tercih edilmesinin tesadüf olmadığını belirten Özdemir, o yıllarda radyo, ses yarışmaları ve müziğin bölge insanının gündelik yaşamında önemli bir yere sahip olduğunu anlatıyor. Meral'in bir ses yarışmasına katılması da bu kültürel ortamın içinden doğuyor. Yönetmen, hikâyeyi başka bir coğrafyaya taşımayı doğru bulmadığını ifade ediyor:

"Hikâye yetmişli yıllarda geçiyor. O yıllarda Çukurova'da radyo, ses yarışmaları ve müzik insanların gündelik hayatının önemli bir parçasıydı. Meral'in bir ses yarışmasına katılması da bu ortamın içinden çıkıyor. Bu yüzden hikâyeyi başka bir yere taşımak bana doğru gelmedi.

Çekimleri Adana'da Seyhan, Yüreğir, Kozan ve Karaisalı'daki Varda Köprüsü'nde, bir kısmını da Mersin'de yaptık. Mekân seçerken o dönemin izlerini hâlâ taşıyan yerler aradık. Eski bir tamirhane, eski otobüsler ve bir Chevrolet filmin dönem atmosferini kurmamızı kolaylaştırdı. Bölgenin sıcağı ve ovası da Sami'nin hatırladığı geçmişin bir parçası oldu."

Radyo Günleri5

"İki görsel dil arasındaki fark, karakterin hatırladığı ile gerçekte olan arasındaki farkı gösteriyor"

Çekimlerde dönemin izlerini hâlâ taşıyan mekânları aradıklarını söyleyen Özdemir, eski bir tamirhanenin, eski otobüslerin ve bir Chevrolet'nin dönem atmosferini kurmalarına yardımcı olduğunu belirtiyor. Çukurova'nın sıcağı ve ovası da Sami'nin hatırladığı geçmişin ayrılmaz parçaları arasında yer alıyor:

"Geçmiş, Sami'nin hatırladığı gibi görünüyor. Bu yüzden o sahneler daha sıcak, daha temiz ve daha düzenli çekildi. Bugün ise Sami'nin gerçekte yaşadığı hayat. Orada daha sade, daha karanlık ve belgesele yakın bir çekim tercih ettik.

Seyircinin başta Sami'nin anlattığı geçmişe inanmasını, film ilerledikçe de bu güzel görüntülerden şüphe etmeye başlamasını istedim. İki görsel dil arasındaki fark, Sami'nin hatırladığı ile gerçekte olan arasındaki farkı gösteriyor. Bunu diyaloglarla anlatmak yerine görüntüyle anlatmak istedim."

Baba ve oğul aynı karakterin iki ayrı zamanı

Filmin oyuncu kadrosunda Abdullah Koç Sami'yi, Bengisu Savaş ise Meral'i canlandırıyor. Sami'nin gençliğine ise Abdullah Koç'un gerçek hayattaki oğlu Fatih Koç hayat veriyor. Aynı karakterin farklı yaşlarını baba ve oğlun canlandırması, filmin oyuncu seçimlerinde dikkat çeken ayrıntılardan biri.

Afis 05 Cirak Ali Ve Sami

Özdemir, bu tercihin iki dönem arasında doğal bir benzerlik kurulmasını sağladığını belirtiyor. Baba ile oğul arasındaki yüz ve beden dili benzerliğinin, karakterin farklı yaşlardaki hâllerini seyircinin aynı kişinin hayatı olarak kabul etmesini kolaylaştırdığını ifade eden yönetmen, bu sayede ayrıca bir makyaj ya da oyunculuk çabasına ihtiyaç duyulmadığını dile getiriyor.

Filmin dünyasını oluştururken bölgeden ve yakın çevresinden seçilen oyuncularla da çalıştıklarını anlatan Özdemir, yerel oyuncuların bölgeyi ve dönemin insanlarını tanımalarının kendilerine önemli kolaylık sağladığını söylüyor. Şiveyi sınırlı kullandıklarını, karakterlerin bölgeye ait hissettirilmesini ancak bunun abartıya dönüşmemesini istediklerini belirten yönetmen, sahnelerin mümkün olduğunca doğal oynanmasına önem verdiklerini kaydediyor.

Radyo Günleri4

Bağımsız sinemada ortak yapım deneyimi

Almanya merkezli Arkeo Film GmbH ile Türkiye'deki Çakıltaşı Film Yapım'ın ortaklığında hayata geçirilen Radyo Günleri, herhangi bir fon desteği alınmadan, tamamen yapımcıların kendi kaynaklarıyla gerçekleştirildi. Çekimleri Türkiye'de yapılan filmin kurgu ve ses çalışmaları ise Hannover ve Saraybosna'da tamamlandı.

Özdemir, bağımsız üretim sürecinin en önemli güçlüğünün bütçe olduğunu söylüyor. Özellikle dönem filmlerinin araç, mekân, kostüm ve sanat yönetimi açısından ciddi maliyetler gerektirdiğine dikkat çeken yönetmen, bütün bu koşullara rağmen filmi deneyimli isimlerden oluşan bir sinema ekibiyle gerçekleştirdiklerini belirtiyor.

Görüntü yönetmenliğini Bertan Özer'in üstlendiği filmde kurgu çalışmaları İsmail Canlısoy ve Oğuzhan Uyar'ın, yapım süreci Soner Eskidir'in, sanat yönetimi Aydan Yılmaz'ın, renk düzenleme Levent Öztürk'ün, ses miksajı ise Teoman Toktaş'ın imzasını taşıyor. Özdemir, çok sayıda değerli isimle çalıştıklarını, iki ülke arasında iş takviminin oluşturulması ve post prodüksiyon sürecinin yürütülmesinin de ayrıca zaman aldığını ifade ediyor.

Almanya'daki bir yapım şirketiyle ortak çalışmanın uluslararası dolaşım açısından önemli avantajlar sunduğunu da belirten Özdemir, bu ortaklığın filmin Avrupa'daki festivallere, yayıncılara ve destek programlarına başvurmasını kolaylaştırdığını söylüyor. Türkiye'deki bağımsız yapımcıların uluslararası ortaklıkları daha fazla değerlendirmesinin, filmlerin yurt dışında görünürlük kazanması açısından önemli bir yol olduğunu vurguluyor:

"Birçok değerli isimle çalıştık. İki ülke arasında iş takvimini ve post-prodüksiyonu düzenlemek de ayrıca zaman aldı.

Öte yandan Almanya'dan bir yapım şirketiyle çalışmak filmin Avrupa'daki festivallere, yayıncılara ve destek programlarına başvurmasını kolaylaştırıyor. Türkiye'deki bağımsız yapımcıların bu tür ortaklıkları daha fazla kullanması, filmlerin yurt dışında görünür olması için önemli bir yol."

“Filmin kendi seyircisini bulmasını istiyorum”

Radyo Günleri, 2027 yılında uluslararası festivallerde ilk gösterimini gerçekleştirmek üzere hazırlıklarını sürdürüyor. Henüz herhangi bir yerde gösterilmeyen filmin festival başvuruları devam ediyor. İlk kurmaca filmiyle izleyici karşısına çıkmaya hazırlanan Özdemir, beklentisini büyük sözlerden ziyade filmin seyircide bırakacağı iz üzerinden tarif ediyor.

"Film henüz hiçbir yerde gösterilmedi. 2027'de uluslararası festivallerde ilk gösterimini yapmayı planlıyoruz ve şu anda başvuru sürecindeyiz. Bir beklentim varsa, o da filmin kendi seyircisini bulması. İzleyenlerin Sami'nin hikâyesinde kendi geçmişlerine, kendi hatırladıklarına dair bir şey görmesi benim için yeterli olur."

Kurmaca sinemada üretmeye devam etmek istediğini ancak belgesel çalışmalarını da sürdüreceğini belirten Özdemir, iki alanın birbirini beslediğini düşünüyor. Birini bırakıp diğerine geçmek yerine her iki alanda da üretmeye devam edeceğini ifade ediyor.

Radyo Günleri2

Özdemir, yeni projelerini duyurdu

Özdemir'in önümüzdeki dönem için hazırlıklarını sürdürdüğü iki yeni projesi bulunuyor. Her ikisi de Almanya ve Türkiye ortak yapımı olarak planlanan projelerde Türkiye'den ve Almanya'dan oyuncuların bir araya gelmesi hedefleniyor.

Bunlardan ilki, 1975 ile 1995 yılları arasında geçen Gökyüzü Kızıla Boyanırdı adlı kurmaca film. İkinci proje ise Müsasir'i Aramak adını taşıyan uzun metraj hibrit belgesel. Asur Kralı II. Sargon'un yakıp yıktığı ve bugün yeri hâlâ bilinmeyen Urartu kenti Müsasir'i arama fikri üzerine kurulan yapımda belgesel anlatımın yanı sıra kurmaca savaş sahnelerine de yer verilecek.

Muhabir: Nur Yıldız