AK Parti’nin 2023 seçimlerinin ardından gündeme getirdiği “yeni sivil anayasa” tartışması son günlerde yapılan açıklamalarla yeniden ivme kazandı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatıyla kurulan komisyonun başkanlığını yapan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz bütçe görüşmelerinde muhalefete seslendi, “Eğer gerçekten bu sistemi iyileştirmek, geliştirmek istiyorsanız gelin yeni anayasayı çalışalım” dedi.

Yılmaz’ın ardından Türkmenistan dönüşü uçakta konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da bir kez daha “yeni anayasa” vurgusu yaptı, "'Her yönüyle benim anayasam' dedirteceğimiz anayasamızı hazırlıyoruz. Bu dönem, bu işin neticeye bağlanacağı dönem olacaktır" ifadesini kullandı.

Arka arkaya gelen açıklamaların ardından gözler AK Parti içinde kurulan Anayasa Komisyonu çalışmalarına çevrildi. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz başkanlığında oluşturulan 11 kişilik yeni anayasa komisyonu üyelerinden edinilen bilgiye göre, yaklaşık 6 ayı bulan çalışmada sona gelindi. Çalışma kapsamında “Sivil yeni anayasa ihtiyacı, toplumun beklentileri ve yapılabilecek değişiklikler” ele alındı, bu çerçevede bir “politika belgesi” oluşturuldu. Komisyon üyeleri belgenin detaylarını paylaşmıyor ama kesinlikle madde madde bir anayasa yazmadıklarını, sadece yeni anayasa ihtiyacına, nasıl ve neler yapılabileceğine dair bir perspektif geliştirdiklerini anlatıyor.

Komisyonun hazırladığı çalışmanın Meclis’teki bütçe görüşmelerinden sonra Cumhurbaşkanı Erdoğan’a sunulması bekleniyor. Erdoğan’ın değerlendirmesinin ardından heyetin 2026 yılında önce MHP’yi ardından muhalefet partilerini ziyaret etmesi sürpriz olmayacak.

AK Parti içinde uzun zamandır Cumhurbaşkanlığı sisteminde revizyon tartışması yürütülüyor. Önceki Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay’dan bu yana yeni sistemin sorunlarına dair bir dizi çalışma yapıldı, raporlar hazırlandı, ancak bugüne kadar bir adım atılmadı.

Bitmeyen Anayasa değişikliği tartışmalarına sistemde revizyon beklentisinin yanı sıra son bir yılda PKK’nın feshi ve silah bırakma süreciyle birlikte yeni başlıklar da eklendi. Vatandaşlık tanımında değişiklik ve anadilde eğitim hakkının tanınması bu çerçevede en çok dile getirilen iki konu.

Yeni anayasa tartışmalarında tabii bir de Erdoğan’ın yeniden adaylığı konusu var. Anayasaya göre Meclis’in erken seçim kararı alması durumunda Erdoğan’ın üçüncü kez aday olabileceği dile getirilse de bu imkanın anayasa değişikliği ile hayata geçmesinin daha doğru olduğunu savunanlar var.

Sistemde revizyon önerileri

Meclis’te siyasi partilerin sandalye sayılarına bakıldığında AK Parti ve MHP’nin oluşturduğu Cumhur İttifakı’nın tek başına yeni anayasa yapma şansı bulunmuyor. O nedenle muhalefetin desteği için Cumhurbaşkanlığı sisteminde revizyon çağrısının etkili olabileceği konuşuluyor. “Anayasaya uymayanla anayasa yapılmaz” diyen CHP’nin tutumu değişir mi bilinmez ama AK Parti’de revizyon için birçok öneri konuşulmaya başlandı. Parti kulislerinde en çok konuşulan revizyon önerilerini sıralayalım:

  • AK Partililer Cumhurbaşkanlığı sisteminin 2018 ve 2023 seçimlerinde toplumdan onay aldığını o nedenle parlamenter sisteme dönüşün söz konusu olmayacağını söylüyor. Ancak sistemde Meclis’i güçlendirecek bazı düzenlemeler yapılabileceği konuşuluyor. Bu noktada ilk sırada Cumhurbaşkanlığı Kabinesi’ne hukuki alt yapı oluşturulması önerisi var. Buna göre parlamenter sistemde olduğu gibi yasa önerileri idare tarafından hazırlanıp, Kabine’de tüm boyutları ile tartışılıp taslak olarak Meclis’e sunulmalı. Meclis’teki birinci parti de bunu teklife dönüştürmeli.
  • Mevcut sistemde bakanlar Cumhurbaşkanı tarafından atanıyor. Meclis’ten bakan olarak atanan milletvekilleri istifa ediyor ve geri dönemiyor. Sistemde en büyük revizyon talebi Bakanların Meclis’ten seçilmesine dair. Bakan olan milletvekillerinin geri dönüşüne engel olan katı sistemin esnetilmesi böylece siyasete daha fazla alan açılması isteniyor.
  • Yeni sistemde bakanlar sadece bütçe görüşmelerinde Meclis’e geliyor. Çok özel durumlarda bilgi vermek için davet edilebiliyor. Revizyon kapsamında bakanların belli periyotlarla Meclis’e gelip sözlü soru önergelerine yanıt vermesi isteniyor. Yine bakanların görev alanlarındaki yasa görüşmelerine katılması ancak oy hakkının olmaması gerektiği ifade ediliyor.
  • Cumhurbaşkanı Yardımcısının seçimine sıcak bakılmıyor ama mevcut düzenleme muğlaklık içerdiği için sayısına bir sınırlama getirilmesi gerektiği ifade ediliyor.
  • Cumhurbaşkanı seçilmek için gereken 50+1 sistemi de tartışma konusu. MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, “Muhtar seçmiyoruz, cumhurbaşkanı seçiyoruz” diyerek 50+1’in değişimine karşı çıksa da AK Parti’de bunun 40+1’e düşürülmesi gerektiğini düşünen çok sayıda siyasetçi bulunuyor.
  • Cumhurbaşkanlığı sistemi ile birlikte müsteşarlık sistemi de kaldırıldı, bakan yardımcılığına geçildi. AK Parti’de genel görüş bu sistemin yeniden düzenlenerek getirilmesi gerektiği yönünde. Bu göreve atanacak isimlerde de en az 12 yıllık kamu tecrübesi aranması gerektiği kaydediliyor.
  • Yeni sistemde Hakim ve Savcılar Kurulu muhalefetin en çok tepki gösterdiği yapılanmalar arasında. AK Parti’de ise mevcut yapıda bir değişime gerek olmadığı görüşü hakim. Ancak yüksek yargı organlarına atanacak kişilerde 25 yıl mesleki kıdem, 50 yaş şartını tamamlama ve emeklilik süresinin sonuna kadar görev yapma şeklinde yeni bir kural tanımlanması gerektiği ifade ediliyor.
  • Yeni çözüm süreci ile birlikte anayasada anadilde eğitim, vatandaşlık tanımı ve yerel yönetimlerin yetkileriyle ilgili de değişiklik tartışmaları yapılıyor. AK Parti’de bu konular görüş ayrılıklarına neden olsa da bazı yöneticiler geçmiş dönemlerde bu konularda öneriler geliştirildiğini hatırlatarak yeniden değerlendirmeler yapılabileceğini söylüyor.