Ortadoğu bir kez daha ahlaki bir kırılmanın merkezine yerleşti. 28 Şubat 2026’da başlayan ve bugün 30 Mart 2026 itibarıyla İran, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri ekseninde giderek genişleyen çatışma, artık yalnızca bir güvenlik meselesi ya da bölgesel güç mücadelesi olarak görülemez.
Çatışma, enerji hatlarını, deniz geçişlerini, uluslararası diplomasiyi ve bölgesel dengeleri sarsarken; asıl büyük yıkımı insan hayatı, sivil güvenlik ve ortak vicdan üzerinde üretmektedir. Reuters ve AP’nin son haberleri, savaşın enerji altyapısına saldırılar, Hürmüz Boğazı üzerindeki gerilim, bölge ülkelerine yayılan misillemeler ve artan sivil kayıplarla daha da tehlikeli bir aşamaya geçtiğini göstermektedir.
Böyle dönemlerde devletlerin kullandığı dil genellikle “meşru müdafaa”, “önleyici saldırı”, “ulusal güvenlik” ve “caydırıcılık” kavramları etrafında şekillenir. Kuşkusuz her devlet, yurttaşlarını koruma yükümlülüğü taşıdığını ileri sürer. Ancak uluslararası hukuk bize açık bir sınır çizer: Birleşmiş Milletler Şartı, kuvvet kullanma tehdidini ve kuvvet kullanımını genel kural olarak yasaklar; meşru müdafaayı ise ancak belirli koşullar altında istisnai olarak tanır. Başka bir ifadeyle, güvenlik iddiası, sınırsız şiddetin ahlaki ya da hukuki izni değildir.
Tam da bu nedenle bugünkü çatışmayı evrensel değerler açısından değerlendirmek zorundayız. Çünkü savaşın ilk kaybı çoğu zaman hakikat olsa da, ikinci ve daha ağır kaybı insan onurudur. Sivillerin yaşadığı yerleşim alanlarının, enerji tesislerinin, hastanelerin, suya ve yaşama erişimi belirleyen altyapıların hedef alınması ya da bu saldırılardan öngörülebilir biçimde etkilenmesi, yalnızca askerî strateji tartışması değildir; doğrudan doğruya insan hakları ve insanlık vicdanı meselesidir. Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin vurguladığı ayrım, orantılılık ve saldırılarda önlem ilkeleri; savaş hâlinde dahi sivillerin korunmasının vazgeçilmez olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. İnsan hakları ile insancıl hukukun silahlı çatışma dönemlerinde birbirini tamamlayıcı biçimde uygulanması gerektiği de Birleşmiş Milletler insan hakları belgelerinde açıkça belirtilmektedir.
Bugün karşımızdaki en büyük etik sorunlardan biri, savaşın taraflarının kendi acılarını görünür, karşı tarafın acılarını ise tali görme eğilimidir. Oysa evrensel değerler açısından bir İranlı çocuğun ölümü ile bir İsrailli çocuğun ölümü arasında ahlaki bakımdan hiçbir fark yoktur. Bir Amerikan askerinin yaşamı ne kadar değerliyse, bombardıman altında kalan sivil bir ailenin hayatı da o kadar değerlidir. İnsan hayatı; bayrağa, mezhebe, milliyete, rejime veya ittifaka göre derecelendirilemez. Evrensel ahlakın özü tam da burada yatar: insanı, devletlerin ve stratejilerin önüne koymak.
Çatışmanın bugünkü seyri, bu ilkenin ne kadar hızla aşındığını göstermektedir. Reuters’ın aktardığı üzere savaş, yalnızca sahadaki hedeflerle sınırlı kalmamakta; küresel petrol piyasalarını, enflasyon beklentilerini ve ekonomik istikrarı da sarsmaktadır. IMF de savaşın dünya ekonomisinin toparlanma görünümünü zayıflattığını ve özellikle düşük gelirli toplumları daha kırılgan hâle getirdiğini belirtmektedir. Bu durum, savaşın etik maliyetinin yalnızca bombaların düştüğü coğrafyayla sınırlı olmadığını; ekmek fiyatından enerji güvenliğine kadar milyonlarca insanın gündelik yaşamını etkilediğini göstermektedir.
Burada özellikle altı çizilmesi gereken bir başka husus da, savaşın normalleşmesidir. Günümüz dünyasında uzun menzilli silahlar, insansız sistemler, yapay zekâ destekli hedefleme teknikleri ve uzaktan komuta mekanizmaları, şiddeti teknik olarak daha “etkin” kılarken, ahlaki mesafeyi de büyütmektedir. Bir hedefin ekranda “askerî unsur” olarak belirlenmesi, o saldırının insani sonuçlarını ortadan kaldırmaz. Tersine, teknolojik hassasiyet söylemi çoğu zaman savaşın etik ağırlığını görünmez kılma tehlikesi taşır. Hassas güdümlü bir mühimmatın varlığı, sivillerin acısını otomatik olarak ortadan kaldırmaz; yalnızca sorumluluğu daha da tartışılır hâle getirir. Bu nedenle savaş teknolojisindeki ilerleme, etik meşruiyetin de ilerlediği anlamına gelmez.
Evrensel değerler açısından bakıldığında, bugün savunulması gereken temel ilkeler açıktır: yaşam hakkı, insan onuru, sivillerin korunması, ayrım gözetmeme, ölçülülük, hesap verebilirlik ve barış yükümlülüğü. Bu ilkeler, yalnızca idealist ahlak çağrıları değildir; insanlığın yüzyıllar boyunca savaşların yıkımından çıkardığı tarihsel derslerin normatif özüdür. Eğer bu ilkeler göz ardı edilirse, savaş sadece şehirleri, limanları, enerji hatlarını ya da askerî üsleri değil; hukukun ve ortak vicdanın zeminini de tahrip eder.
Bugün ihtiyaç duyulan şey daha fazla askerî meydan okuma değil; daha fazla diplomatik cesaret, daha fazla uluslararası denetim ve daha fazla insani duyarlılıktır. Ateşkes çağrıları, insani koridorlar, sivillerin tahliyesi, esir değişimi, bağımsız soruşturmalar ve hesap verebilirlik mekanizmaları, bu savaşın ahlaki enkâzını büyütmemek için zorunludur. Çünkü savaşın sonunda masaya yine insanlar oturacaktır; ama o masaya kaç insanın eksildiği, hangi çocukların yetim kaldığı ve hangi toplumların geri dönülmez biçimde travmatize olduğu, tarihin asıl hükmünü belirleyecektir.
Sonuç olarak, İran–İsrail–ABD çatışmasına evrensel değerler açısından bakıldığında söylenmesi gereken cümle nettir: Hiçbir stratejik çıkar, hiçbir jeopolitik hesap, hiçbir güvenlik söylemi insan hayatından daha değerli değildir. İnsanlık, ancak savaşan taraflara değil, savaşın mağdurlarına bakabildiği ölçüde vicdanını koruyabilir. Ve bugün en çok korunması gereken şey, belki de tam olarak budur: insanın değeri.
