İnsanlık tarihi boyunca özgürlükler hiçbir zaman kendiliğinden kazanılmadığı gibi sonsuza kadar güvence altına alınabilmiş değildir. Fikir ve ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü, örgütlenme, adil yargılanma ya da insanca yaşama hakkı... Anayasalarda ve evrensel beyannamelerde yer alan tüm bu temel haklar, ancak onları savunacak ve ihlal edildiklerinde buna itiraz edecek bir mekanizma varsa yürürlükte kalabilir.

İşte bu noktada karşımıza evrensel ve değişmez bir hakikat çıkar: Basın özgürlüğü, diğer bütün özgürlüklerin koruyucusudur. Bir toplumda basın özgür değilse, diğer hakların varlığı yalnızca kağıt üzerinde kalacaktır. Zira haksızlığa uğrayan bireyin sesini duyurabilmesi, kamu gücünü elinde tutanların denetlenebilmesi ve karanlıkta bırakılmak istenen gerçeklerin gün yüzüne çıkabilmesi yalnızca bağımsız bir basın hayatının varlığıyla mümkündür. Gazetecilerin soru soramadığı veya gerçekleri yazamadığı bir ortamda ne adaletten ne şeffaflıktan ne de gerçek demokrasiden söz edilebilir. Basın susturulduğunda, toplum kendi sorunlarından habersiz hale gelir ve hak arayışı daha başlamadan akamete uğrar.

Winston Churchill’in "Özgür basın, özgür insanların değer verdiği diğer her hakkın uyumayan koruyucusudur" sözü, bu gerçeği tarihî bir perspektifle desteklemektedir. Basın, demokratik toplumlarda yasama, yürütme ve yargının ardından "dördüncü kuvvet" olarak adlandırılır. Bunun nedeni, basının toplum adına sürekli nöbet tutan bir göz işlevini yerine getirmesidir. Bu sayede, dünyanın her yerinde gücün kötüye kullanılmasını engeller. Yurttaşların seçim sandığında ya da günlük yaşamlarında bilinçli kararlar alabilmesi için onlara en temel ihtiyacı, yani doğru ve tarafsız bilgiyi sağlar.

Filozof ve gazeteci Albert Camus ise basın özgürlüğünün niteliğine dikkat çekerek şu çarpıcı tespiti yapar: "Özgür basın iyi ya da kötü olabilir; ama özgürlük olmadan basın, kesinlikle kötü olmaktan başka bir şey olamaz." Camus’nün bu yaklaşımı, basının yalnızca özgürlük ortamında topluma fayda sağlayabileceğini gösterir. Basın, zaman zaman hatalı veya tartışmalı yayınlar yapabilir; fakat bu durum bile tek sesli ve güdümlü bir basının yaratacağı karanlıktan çok daha değerlidir.

Sonuç olarak, basın özgürlüğü yalnızca gazetecilerin mesleklerini icra etme hakkı ya da basın kuruluşlarının ayrıcalığı değildir. Basın, yurttaşların gerçeği bilme hakkının teminatı olduğu kadar toplumsal vicdanın da ortak sesidir. Atatürk'ün sözleriyle ifade edersek, "Basın milletin müşterek sesidir." Demokrasinin nefes borusu olan basın özgürlüğü korunduğu sürece, diğer tüm özgürlükler de güvende olacaktır.