“Gerçeğin peşinde yürüyenlerin, susturulanların ve unutulmayanların hikâyesi”
“İlhan Erdost”
Bir Yazar-Bir Şair-Bir Yayıncının-Bir Aydının Yarım Kalan Yolculuğu”
Doğum: 17 Aralık 1944– Ölüm: 7 Kasım 1980
Yazar, Şair ve Yayıncı
Sol Yayınları/ Onur Yayınları
------------
46 Yıldır Dinmeyen Acı
Bir Kitap, Bir Düşünce ve Bir İnsan Nasıl Öldürülür?
“Küçük kızımı uyandırmaya kıyamadım, öpemedim, dövdürmeyin bizi.”
“bir babanın yarım bırakılmış vedası”
Bazı ölümler vardır; üzerinden yıllar geçse de insanın yüreğindeki yerinden hiç kıpırdamaz…
Takvimler değişir…
kuşaklar büyür,
sokaklar ve şehirler başka bir görünüme bürünür.
Ama bir insanın hayatına haksız yere son verilmişse, hem de bir cezaevinde, devletin gözetimi altındayken nasıl hayattan koparıldığı gerçeği ortada iken, geride kalanların belleğinde o acı hep taze kalır.
İlhan Erdost'un ölümü de böyle bir acıdır.
Aradan 46 yıl geçti. 7 Kasım 1980'de Mamak Askerî Cezaevi'nde gördüğü ağır dayak sonucu yaşamını yitiren İlhan Erdost, bugün hâlâ Türkiye'nin yakın tarihindeki en karanlık sayfalardan birinin simgelerinden biri olarak anılıyor.
Onun hikâyesi yalnızca bir yayıncının, bir düşünce insanının ya da genç yaşta hayattan koparılan bir insanın hikâyesi değildir. Bu hikâye, 12 Eylül askerî darbesinin ardından düşünceye, kitaba, yayıncılığa ve insan hayatına yönelen baskının; cezaevi duvarları arasında işlenen ağır bir insanlık suçunun hikâyesidir.
İlhan Erdost, 7 Kasım 1980'de 35 yaşındaydı.
Ardında eşi Gül Erdost'u, çocuklarını, ailesini, dostlarını ve tamamlanmamış bir yaşamı bıraktı.
Onu hayattan koparanlar yalnızca bir insanın bedenine değil, ailesinin geleceğine, sevdiklerinin hayatına ve toplumun vicdanına da ağır bir darbe indirdiler.
Bugün İlhan Erdost'u anmak, yalnızca bir ölüm yıldönümünü hatırlamak değildir.
Aynı zamanda şu soruyu yeniden sormaktır:
Bir insan, hangi kitapları yayımladığı ve hangi düşünceleri savunduğu için cezaevinde dövülerek öldürülebilir?
Tokat'tan Ankara'ya Uzanan Bir Yaşam
İlhan Erdost, 17 Aralık 1944'te Tokat'ın Artova ilçesinde dünyaya geldi. İkinci Dünya Savaşı yıllarının ekonomik sıkıntıları ve ailesinin geçim mücadelesi, çocuk yaşta onun da hayatını değiştirdi. İlkokulu bitirdikten sonra çalışmaya başladı. Daha sonra ağabeyi Muzaffer Erdost ile birlikte Ankara'ya yerleşti ve eğitimine burada yeniden devam etti.
Gençlik yıllarında Atatürkçü düşünceden etkilendi. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin yaşandığı dönemde henüz 15 yaşındaydı. Türkiye'nin siyasal ve toplumsal değişimlerini yakından izleyen Erdost'un düşünce dünyası, zaman içinde sol düşünceye doğru gelişti.
Lise öğreniminin ardından Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi. Ancak ağabeyi Muzaffer Erdost'un kurduğu Sol Yayınları'ndaki çalışmaları, yayıncılığa duyduğu ilgi ve üstlendiği sorumluluklar nedeniyle üniversite eğitimini tamamlayamadı.
Ağabeyi Muzaffer Erdost'un 12 Mart 1971 döneminde cezaevine girmesinin ardından Sol Yayınları ve Onur Yayınları'nın sorumluluğunu üstlendi.
Kitapların, düşüncelerin ve yayıncılığın hayatındaki yeri giderek büyüdü. Bu dönemde Gül Erdost ile evlendi. Bir aile kurdu, yayıncılık çalışmalarını sürdürdü.
Ancak Türkiye, düşüncelerin özgürce ifade edilebildiği bir ülke olmaktan giderek uzaklaşıyordu. Siyasi baskılar, yasaklar ve toplumsal çatışmalar, 12 Eylül 1980 askerî darbesiyle birlikte çok daha ağır bir döneme dönüştü.
12 Eylül'ün Ardından Gelen Karanlık
12 Eylül askerî darbesinden sonra Türkiye'de yalnızca siyasal örgütlenmeler değil, kitaplar, dergiler, yayınevleri ve düşünce dünyası da baskı altına alındı. Çok sayıda insan gözaltına alındı, tutuklandı, işkenceden geçirildi, idam edildi. Yayınlar yasaklandı; düşünceler suç unsuru sayıldı.
İlhan Erdost ve ağabeyi Muzaffer Erdost da bu baskı ortamında gözaltına alındılar.
Gerekçe, sahibi oldukları yayınevinde yasaklı yayın bulundurdukları iddiasıydı.
Oysa Muzaffer Erdost'un yıllar sonra anlattıklarına göre, gözaltına alınmalarına dayanak gösterilen yayınlar arasında hukuki açıdan herhangi bir sorun bulunmayan kitaplar da vardı. Kardeşler, neyle suçlandıklarını dahi tam olarak bilmeden sorgu ve gözaltı sürecine sürüklendiler.
Muzaffer İlhan Erdost, yaşadıklarını anlatırken o günlerin belirsizliğini ve baskısını şu sözlerle dile getiriyordu:
“Ne için gözaltına alındığımızı bilmiyorduk ki. Bizi götürdükleri Mamak 1 No'lu Cezaevi'nin giriş kısmında bize suçlarınızı yazın dediler ama biz suçumuzu bilmiyoruz dedik. Yasak yayın bulundurmaktan bizi gözaltına almışlar.”
Muzaffer Erdost'un anlatımına göre, 12 Eylül gecesi tatildeydiler. Döndüklerinde polisin İlhan'ı aradığını öğrendiler. Matbaayı kapatma hazırlığı içindeydiler. Ellerinde bulunan kitaplardan biri, Halit Çelenk'in İdam Gecesi Anıları adlı eseriydi. Muzaffer Erdost, bu kitabı basıp matbaayı kapatmayı düşündüklerini anlatıyordu. Kitabın daha önce de basıldığını, yeni baskısının yapıldığını ve kendilerine göre hukuki bir sakıncası bulunmadığını özellikle vurguluyordu.
Gözaltına alınma süreci de başlı başına bir baskı ve belirsizlik dönemiydi. Muzaffer Erdost, emniyette kendisine gösterilen yakalama emrinde, herhangi bir delil bulunamaması durumunda “derin uygulama” yapılmasına ilişkin el yazısıyla düşülmüş bir not bulunduğunu anlatıyordu. Kendisini tanıyan bir komiserin, bu ifadenin ağır işkence anlamına geldiğini söylediğini aktarıyordu.
Kardeşler üç gün boyunca emniyet ile Mamak Cezaevi arasında götürülüp getirildiler.
5 Kasım'da başlayan bu süreçte, cezaevine girişleri defalarca ertelendi. 6 Kasım'da da benzer biçimde bekletildiler. 7 Kasım sabahı yeniden Mamak'a götürüldüler. Saatler ilerledi, personel dağıldı. Akşam saatlerinde kendilerini getiren polis memuru, gözaltına alınacaklarını söyledi.
Muzaffer Erdost, bu bekleyiş sırasında delil bulunmaya çalışıldığını, ellerinde yasaklı yayın olmadığı hâlde kendileri hakkında suçlama oluşturulmak istendiğini düşünüyordu.
Mamak Yolunda Başlayan Dayak
İlhan Erdost'un ölümüne giden sürecin en acı ve sarsıcı ayrıntıları, ağabeyi Muzaffer İlhan Erdost'un tanıklığında ortaya çıkıyor.
Mamak 1 No'lu Cezaevi'ne getirildiklerinde, cezaevinin girişinde kardeşi İlhan'ın bir an durup kendisine seslendiğini anlatıyordu. İlhan, ağabeyine dönerek aileden Rana'nın ağladığını söylemişti. Muzaffer Erdost, onu teselli etmeye çalışmıştı. Ancak Rana'nın sözleri, yaşananların sıradan bir gözaltı olmadığını hissettiriyordu:
“Bu başka bir şey, iki kardeşi birden alıyorlar.”
Cezaevinin girişinde fotoğrafları çekildi. Saçları ve bıyıkları kesildi. Ardından bir görevlinin telefonla iki kişilik bir araç istediğini duydu. Muzaffer Erdost'un anlatımına göre, kendilerine önce sıra dayağı çekildi. Ardından dört er tarafından bir araca bindirilirken dövülmeye başlandılar.
Askerlerin kendilerine yönelttiği suçlamalar, yaşananların ne denli ağır bir düşmanlık ve önyargı içinde gerçekleştirildiğini gösteriyordu.
Muzaffer Erdost'un aktardığına göre, erler onlara “10 yaşındaki bebeleri zehirlediniz” diye bağırıyordu.
Araç hareket ettikten sonra da dayak devam etti. Dört erin ikisini dövdüğünü, daha sonra askerlerden bazılarının İlhan'a yöneldiğini anlatıyordu. İlhan, üç kişi tarafından birden dövülüyordu.
Yolda bir astsubay da araca alındı. Ancak şiddet sona ermedi. Bir süre sonra cezaevinin kapısına geldiler. Havanın karardığını, ne kadar zaman geçtiğini bilmediğini söyleyen Muzaffer Erdost, içeri alınacakları sırada yeniden geri çağrıldıklarını ve dayağın tekrar başladığını anlatıyordu.
İşte o sırada İlhan Erdost'un söylediği bir cümle, yıllar geçse de insanın yüreğine dokunmaya devam ediyor:
“Küçük kızımı uyandırmaya kıyamadım, öpemedim, dövdürmeyin bizi.”
Bir babanın, küçük kızına son kez sarılamamış olmanın acısıyla söylediği bu söz, yaşanan vahşetin ortasında insanın hafızasına kazınan en ağır tanıklıklardan biridir.
Ama yalvarışları da şiddeti durdurmadı. Kardeşler dövülmeye devam edildi. Muzaffer Erdost'un anlatımına göre, elleri öylesine şişmişti ki kendilerine verilen talimatı yerine getirip ellerini birleştirmekte bile zorlanıyorlardı.
Bir Yudum Su ve Yarım Kalan Bir Hayat
Cezaevine girdiklerinde İlhan Erdost'un yüzü kan içindeydi. Ağabeyi, kardeşinin durumunu fark ederek bir yudum su istedi. İlhan, midesinin bulandığını ve kusacağını söyleyerek yere yığıldı.
Cezaevinde bulunan Vahap adlı bir tıp fakültesi öğrencisi yardım etmek için koştu ve şekerli su istedi. İlhan, iki ranza arasına yatırıldı. Ancak artık konuşamıyordu.
Muzaffer Erdost, kardeşine defalarca seslendi:
“İlhan, İlhan…”
Fakat cevap alamadı. Birinin nabzının durduğunu söylediğini duydu. İlhan'ı battaniyeye sararak götürdüler.
Biraz önce birlikte getirildikleri cezaevinde, aynı dayağa maruz kalan iki kardeşten biri artık hayatta değildi.
Muzaffer Erdost, sonrasında kendisinin de götürüldüğünü, bir yudum su istediğini ve bir astsubayın kendisine kardeşinin kalp rahatsızlığı olup olmadığını sorduğunu anlatıyordu. Oysa kardeşinin kalp rahatsızlığı olmadığını, kendilerine böyle bir soru da sorulmadığını söylüyordu.
Yaşananların ardından Muzaffer Erdost, avukat Halit Çelenk'e İlhan'ı kendisinin gömmek istediğini söyledi. Ancak artık geri dönüş yoktu. İlhan Erdost, 7 Kasım 1980'de Mamak Cezaevi'nde yaşamını yitirmişti.
Muzaffer Erdost'un yıllar sonra yaşananları özetleyen sözleri ise bütün bu hikâyenin en yalın ve en acı ifadesiydi:
“Tek bir yasak yayınımız yoktu ama bizi dövdüler, öldürdüler. Hikâye bu kadar basit aslında…”
Evet, hikâye bu kadar basit değildi.
Çünkü arkasında bir darbe, bir baskı düzeni, cezaevinde yaşanan ağır şiddet ve hesabı sorulması gereken bir ölüm vardı.
Ancak Muzaffer Erdost'un bu cümlesi, yaşananların özündeki korkunç gerçeği bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyordu: “İki kardeş, yayıncılık faaliyetleri nedeniyle hedef alınmış; İlhan Erdost, cezaevi görevlilerinin uyguladığı şiddet sonucunda hayatını kaybetmişti.”
- Bir insanın yaşamı, birkaç saat içinde böyle sona erdirilebilir miydi?
- Bir baba, küçük kızını son kez öpemeden hayattan koparılabilir miydi?
- Bir kardeş, gözleri önünde dövülen kardeşinin ölümüne tanıklık etmek zorunda bırakılabilir miydi?
Bunlar yalnızca bir ailenin değil, bütün bir toplumun cevap araması gereken sorulardır.
Ağabeyinin Adında Yaşamaya Devam Eden Bir Kardeş
İlhan Erdost'un öldürülmesi, ağabeyi Muzaffer Erdost'un hayatında da derin ve silinmez bir iz bıraktı.
18 Eylül 1932'de Tokat'ın Artova ilçesinde doğan Muzaffer Erdost, veterinerlik eğitimi almıştı ve 1957'de Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nden mezun olmuştu.
Yayıncılık ve edebiyat dünyasına genç yaşta adım attı. Pazar Postası ve Ülke dergilerinde yazı işleri görevlerinde bulundu. 1965'ten itibaren Sol Yayınları'nı yönetti.
Marx, Lenin, Stalin ve Politzer gibi düşünürlerin eserlerini Türkçeye kazandırdı; yayıncılık faaliyetleriyle Türkiye'nin düşünce hayatında önemli bir yer edindi.
Türk şiirinde Garip akımından sonra ortaya çıkan İkinci Yeni hareketinin adını ilk kullanan isimlerden biri oldu. Şiir, öykü, deneme ve eleştiri alanlarında eserler verdi.
Toplumsal sorunlar, Türkiye tarihi, tarım, faşizm ve demokrasi üzerine yazdı.
Ancak Muzaffer Erdost'un hayatındaki en büyük kırılmalardan biri, kardeşi İlhan'ın cezaevinde öldürülmesiydi. Bu acının ardından kendi adına kardeşinin adını da ekledi ve Muzaffer İlhan Erdost olarak anılmaya başladı.
Böylece İlhan'ın adı, yalnızca kitaplarda ve anılarda değil, ağabeyinin isminde de yaşamaya devam etti. Bir kardeşin adını kendi adına eklemek, belki de kaybedilen bir hayatı yaşatmak için yapılabilecek en anlamlı tanıklıklardan biriydi.
Muzaffer İlhan Erdost'un eserleri arasında Türkiye Sosyalizmi ve Sosyalizm, Türkiye Üzerine Notlar, Kapitalizm ve Tarım, Osmanlı İmparatorluğu'nda Mülkiyet İlişkileri, Bilim ve Yazın Arasında, Şemdinli Röportajı, Demokrasi ve Demokrasi, Üç Şair: Nâzım Hikmet, Cemal Süreya, Ahmed Arif, Kanı Kanla Yıkamak, Faşizm ve Türkiye, 1977-1980ve İkinci Yeni Yazıları gibi çalışmalar bulunmaktadır.
Yayıncılık faaliyetlerini ve düşünsel çalışmalarını sürdüren Muzaffer İlhan Erdost, kardeşinin ölümünün ardından insan hakları mücadelesinde de yer aldı. Onun yaşamı, bir yandan Türkiye'nin düşünce ve yayıncılık tarihine, diğer yandan 12 Eylül döneminin ağır insan hakları ihlallerine tanıklık eden bir yaşam oldu.
Unutmak, İkinci Bir Haksızlıktır
İlhan Erdost'un ölümünün üzerinden 46 yıl geçti.
Ancak aradan geçen zaman, sorumluluğu ortadan kaldırmadı; acıyı da dindirmedi.
Bir cezaevinde, devletin gözetimi altındaki bir insanın dövülerek öldürülmesi, yalnızca geçmişte kalmış bir olay olarak görülemez. Çünkü böyle ölümler, toplumların adalet duygusunda kapanması kolay olmayan yaralar açar.
İlhan Erdost'un hikâyesinde insanı en çok sarsan, ölümünden önce söylediği son sözlerden biridir: Küçük kızını uyandırmaya kıyamamış, onu öpememiştir. Bir baba, çocuğuna son kez sarılamadan, bir kardeş ağabeyinin gözleri önünde hayattan koparılmıştır.
Bir insanın yaşamı, düşüncelerinden dolayı elinden alınamaz. Kitaplar suç değildir. Yayıncılık suç değildir. Farklı düşünmek, farklı bir dünya tasavvuruna sahip olmak, hiç kimseye işkence etme ya da yaşam hakkını elinden alma yetkisi vermez.
İlhan Erdost'un ölümünü anmak, 12 Eylül'ün karanlığını hatırlamak kadar, o karanlığın bir daha yaşanmaması için ses çıkarmak anlamına da gelir.
Bugün 46 yıl sonra geriye dönüp baktığımızda, bir insanın yarım kalan hayatını, bir ailenin dinmeyen acısını ve bir dönemin utancını görüyoruz.
İlhan Erdost'u unutmadık.
Çünkü unutmak, yalnızca geçmişe sırt çevirmek değildir; yaşanan haksızlığın üzerini örtmek, acıyı sessizliğe mahkûm etmek ve adalet arayışından vazgeçmektir.
46 yıldır dinmeyen bu acı, yalnızca Erdost ailesinin değil, düşünce ve ifade özgürlüğüne inanan herkesin yüreğinde yaşamaya devam ediyor.
“Bu yazıyı hazırlanırken; dönemin gazete arşivlerinden, Muzaffer İlhan Erdost'un tanıklıklarından, İlhan Erdost ailesinin açıklamalarından ve biyografik kaynaklardan yararlandım.”
Kaynakça
1. İlhan Erdost'un öldürülmesi ve ağabeyinin tanıklığı
2. The Washington Post – Metin Münir, “Death of a Turk: Brother Charges Soldiers Killed Prisoner”, 3 Aralık 1980. Olaydan yaklaşık bir ay sonra yayımlanan bu haber,
3. bianet – “İlhan Erdost İçin...”, 7 Kasım 2017. İlhan Erdost'un Mamak Cezaevi'nde öldürülmesini, Muzaffer Erdost'un anlatımını
4. Türküler Erdost'un babası için yaptığı konuşmalar
5. Cumhuriyet Gazetesi Arşivi – 17 Haziran 1983
6. T24 – “Her sabah uyandığımda annem battaniyenin altında 'Hasretinle yandı gönlüm'ü dinleyip ağlardı”. İlhan Erdost'un kızı Alaz Erdost'un babasız büyümesine ve ailenin yaşadığı acıya ilişkin anlatımı.
7. Biyografya – “Muzaffer İlhan Erdost”. Eserleri, dergileri ve edebiyat çalışmaları
