“Gerçeğin peşinde yürüyenlerin, susturulanların ve unutulmayanların hikâyesi”
----------------------------------------------------
Tevfik Nevzat
Doğum 1864 / Ölüm Mayıs 1905)
Kalemiyle Mücadele Eden Bir Gazeteci, Şair ve Avukat
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
Tevfik Nevzat: Hapishanede Son Bulan Bir Gazetecilik Hayatı
-----------------------------------------
Osmanlı basın tarihinin özellikle II. Abdülhamid dönemindeki en dikkat çekici isimlerinden biri olan Tevfik Nevzat, gazeteciliği, edebiyatçılığı ve hukukçuluğunun yanı sıra siyasal düşünceleri ve muhalif yazılarıyla da öne çıktı.
İzmir'in İkiçeşmelik semtinde 1864 yılında doğan Tevfik Nevzat'ın babası Seferihisarlı Binbaşı Hasan Efendi, annesi ise Seferihisarlı Habibe Hanım'dı. İlk ve orta öğrenimini İzmir'de tamamladı. Özel hocalardan dersler alarak kendisini geliştirdi.
1880 yılında Vilayet Rüsumat Nezareti'nde çalışmaya başlayan Tevfik Nevzat, İzmir İdadîsi'nin açılmasının ardından 1887'den itibaren burada edebiyat ve hukuk dersleri verdi.
1888 yılında birinci sınıf dava vekilliği şahadetnamesini aldı ve hayatının önemli bölümünde avukatlık yaptı. Mahkemelerdeki başarıları nedeniyle Fransız hükümeti tarafından 1900 yılında “Palmes académiques” nişanıyla ödüllendirildi.
Ancak Tevfik Nevzat'ın adı zamanla hukukçuluğundan çok gazeteciliği ve siyasal mücadelesiyleanılmaya başladı.
Nevruz'dan Hizmet'e: İzmir Basınının Önemli Bir İsmi
Tevfik Nevzat'ın gazetecilik hayatında en önemli dönüm noktalarından biri, Halit Ziya Uşaklıgil ve Bıçakçızade Hakkı ile birlikte 1884 yılında Nevruz dergisini çıkarmasıydı.
Nevruz, İzmir'in erken dönem önemli edebî yayınlarından biri oldu. İki yıl sonra, 1886'da ise Halit Ziya Uşaklıgil ile birlikte Hizmet gazetesini yayımlamaya başladı.
Halit Ziya Uşaklıgil'in edebiyat hayatında da Hizmet önemli bir yere sahipti. Uşaklıgil'in daha sonraki yıllarda edebiyat dünyasında önemli bir yere ulaşacak eserlerinin bir bölümü bu yayın çevresinde ortaya çıktı.
Tevfik Nevzat ise Hizmet aracılığıyla yalnızca edebiyat değil; hürriyet, meşrutiyet, eğitim, bilim, ilerleme ve toplumsal gelişme gibi konuları gündeme taşıdı.
Gazetenin yayın çizgisinde Namık Kemal'in hürriyet ve meşrutiyet düşüncesinin etkisi belirgindi. Tevfik Nevzat'ın Ahmet Rıza gibi Jön Türklerle ilişkileri de onun siyasal çizgisinin şekillenmesinde etkili oldu. Bu dönemde Hizmet çeşitli baskılarla karşılaştı ve gazete zaman zaman kapatıldı.
Cenevre'ye Uzanan Muhalif Gazetecilik
Tevfik Nevzat, dönemin siyasal koşulları nedeniyle 1893 yılında İzmir Maarif Müdürü Emrullah Efendi ile birlikte yurt dışına çıktı.
Bir süre Cenevre'de bulunan Tevfik Nevzat, Hizmet gazetesini burada da yayımlamaya devam etti. 1894 yılında affedilerek İzmir'e döndü. Ardından gazetecilik faaliyetlerini yeniden sürdürdü.
1895 yılında Ahenk gazetesini çıkarmaya başladı.
Ancak yazıları ve siyasal faaliyetleri nedeniyle üzerindeki baskı sona ermedi. 1899 yılında, “rejim muhaliflerini örgütleme” suçlamasıyla tutuklandı. Yapılan soruşturmanın ardından aralarında Tokadîzade Şekip, Abdülhalim Memduh, Taşlızade Ethem ve Mevlevî şeyhi Nuri'nin de bulunduğu bazı isimlerle birlikte Bitlis'e sürgün edildi.
Tevfik Nevzat yaklaşık sekiz ay sonra affedilerek İzmir'e döndü.
Fakat İzmir'e dönüşü, onun açısından yeni bir mücadele döneminin başlangıcı oldu.
Bir Jurnal Daha: Bu Kez Adana'ya Sürgün
Tevfik Nevzat'ın hayatındaki en ağır dönemlerden biri 1902 yılında başladı.
Hakkında verilen yeni bir jurnal üzerine Şair Eşref ve Hafız İsmail ile birlikte İzmir'de tutuklandı ve İstanbul'a gönderildi. Dönemin kaynakları, tutuklamanın siyasi faaliyetler ve çeşitli devlet adamlarına yönelik eleştirel yazı ve hicivlerle bağlantılı olduğunu aktarıyor. Şair Eşref'in biyografisine ilişkin kaynaklarda da bu tutuklama 1902 yılına tarihleniyor. Yaklaşık altı ay süren yargılamanın ardından Tevfik Nevzat üç yıl kalebentlik cezasına çarptırıldı ve cezasını çekmek üzere Adana'ya gönderildi. Bazı kaynaklar, cezanın Adana Hapishanesi'nde ağır çalışma koşulları altında infaz edildiğini belirtiyor. Bu dönem, onun hayatının son yıllarını oluşturacaktı.
Hapishanede Son: İntihar mı, Cinayet mi?
Tevfik Nevzat, 1904 yılında Adana Hapishanesi'ne gönderildi.
1905 yılının Mayıs ayında, henüz 41 yaşındayken hayatını kaybetti.
Türk edebiyatı ve basın tarihine ilişkin önemli kaynaklardan biri olan Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Tevfik Nevzat'ın Mayıs 1905'te hapishanede intihar ederek hayatına son verdiğini kaydeder. Aynı kaynak, ölümünün ardından onun “şehid-i hürriyet” olarak anıldığını ve II. Abdülhamid'in emriyle öldürüldüğünün ileri sürüldüğünü de belirtir.
Başka kaynaklarda ise ölümün intihar olmadığı, gardiyanlar tarafından öldürülmüş olabileceğiyönünde rivayetlere yer verilir. Bir çalışmada, 22 Mayıs 1905'te ailesine gönderilen telgrafta Tevfik Nevzat'ın kendisini bir kuyuya atarak intihar ettiğinin bildirildiği; buna karşılık gardiyanlar tarafından öldürüldüğü yönünde de bir rivayetin bulunduğu aktarılır.
Bu nedenle Tevfik Nevzat'ın ölümünü bugün kesin biçimde “öldürüldü” şeklinde ifade etmek yerine, ölümünün intihar olarak kayda geçtiğini, ancak cinayet ihtimalinin de tarihsel kaynaklarda tartışıldığını belirtmek daha doğru olacaktır.
Bu belirsizlik, onu basın tarihinin en trajik isimlerinden biri haline getiren unsurlardan biridir.
Tevfik Nevzat'ın Kaleminden Edebiyat ve Hürriyet
Tevfik Nevzat yalnızca siyasal yazılarıyla değil, şiirleri ve edebî çalışmalarıyla da döneminin önemli isimlerinden biriydi.
İlk şiirleri 1883 yılından itibaren Ahmet Mithat Efendi'nin Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yayımlandı.
Asıl edebî faaliyetleri ise Nevruz ve Hizmet çevresinde gelişti.
Şiir, mensur şiir ve Fransızcadan yaptığı çeviriler arasında özellikle şiirleri daha sonra Aheng-i Şebabadı altında toplandı. TEİS kayıtlarında eserin İzmir Vilâyet Matbaası'nda 1306/1889 yılında yayımlandığı belirtilmektedir.
Şiirlerinde Abdülhak Hâmid'in etkisi görülürken, düşünce dünyasında Namık Kemal'in hürriyet ve toplum anlayışının izleri dikkat çeker.
Tevfik Nevzat'ın edebî kişiliği, Tanzimat sonrası dönemde ortaya çıkan ve “Ara Nesil” olarak adlandırılan edebiyat kuşağı içinde değerlendirilir.
“Türkçe Yazmak” Tartışması ve İzmir'in Fikir Hayatı
Tevfik Nevzat'ın gazetecilik faaliyetleri yalnızca siyasal meselelerle sınırlı kalmadı.
1900-1902 yılları arasında Hizmet, İzmir'de Türkçü Necib'in öncülük ettiği “Türkçe yazmak çığırı”ile ilişkilendirilen yayınlardan biri haline geldi.
Tevfik Nevzat, Türkçü Necib ve diğer yazarların yazıları, İzmir'deki gazeteler arasında yürütülen tartışmalarla birlikte dönemin fikir hayatına hareketlilik kazandırdı.
Bu yayınlarda bilim, teknoloji, eğitim, ilerleme, medeniyet ve terakki gibi kavramlar sıkça işlendi.
Bu yönüyle Tevfik Nevzat, gazeteciliği yalnızca günlük siyasi tartışmaların aracı olarak değil, aynı zamanda toplumsal değişim ve düşünce üretiminin bir alanı olarak gören gazeteciler arasında yer aldı.
Bir Gazetecinin Ardında Kalan Miras
Tevfik Nevzat'ın hayatı, Osmanlı'nın son döneminde gazetecilik yapan aydınların karşılaştığı siyasal baskıların çarpıcı örneklerinden birini oluşturuyor.
Gazete çıkardı.
Yazdı.
Şiir yayımladı.
Hukukçu olarak çalıştı.
Siyasi düşünceleri nedeniyle takip edildi, tutuklandı ve sürgün edildi.
Sonunda cezasını çekmek üzere gönderildiği Adana Hapishanesi'nde hayatını kaybetti.
Ölümünün intihar mı, yoksa cinayet mi olduğu sorusu ise aradan geçen zamana rağmen tamamen ortadan kalkmış değildir.
Bu nedenle Tevfik Nevzat'ın hikâyesi yalnızca bir şairin veya gazetecinin biyografisi değildir.
Aynı zamanda basın, ifade özgürlüğü, siyasal baskı ve gazetecinin bedeli üzerine Osmanlı'nın son döneminden günümüze uzanan tarihsel bir dosyadır.
Tevfik Nevzat'ın Kızı Benal Nevzat: Bir Başka Tarih
Tevfik Nevzat'ın ölümünden sonra geride kalan çocuklarından biri, daha sonra Cumhuriyet tarihinin dikkat çekici kadınlarından biri olacak Benal Nevzat Arımandı.
1903'te İzmir'de doğan Benal Nevzat, Tevfik Nevzat ile Cemile Hanım'ın kızıdır. İzmir'de eğitim gördükten sonra Paris'te Sorbonne Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde öğrenim gördü. Atatürk Ansiklopedisi, Paris'teki eğitiminde amcası Refik Nevzat'ın desteğini gördüğünü belirtmektedir.
1926'da Türkiye'ye dönen Benal Nevzat, aynı yıl Cumhuriyet Halk Fırkası'na İzmir'den katılan ilk kadın üye oldu. 1927'de partinin İzmir Vilayet İdare Heyeti'ne seçildi.
1930'da İzmir Belediye Meclisi'ne seçilerek bu görevde bulunan ilk kadın üye oldu.
1935 seçimlerinde ise İzmir'den milletvekili seçilerek Türkiye'nin ilk kadın milletvekilleri arasında yer aldı. Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk'ün onun siyasi çalışmalarını yakından takip ettiğini ve 1935 seçimlerinde aday gösterilmesini istediğini aktarmaktadır. Benal Nevzat, 1935-1950 arasında dört dönem İzmir milletvekilliği yaptı. Böylece Tevfik Nevzat'ın gazetecilik ve özgürlük mücadelesiyle şekillenen hayat hikâyesinin ardından, kızı Benal Nevzat da Cumhuriyet'in siyasal ve toplumsal hayatında önemli bir rol üstlendi.
Tevfik Nevzat Neden Hatırlanmalı?
Tevfik Nevzat'ın hayatı, gazeteciliğin yalnızca haber yazmak olmadığını gösteren tarihsel örneklerden biridir.
Onun döneminde gazetecilik; edebiyat, siyaset, hukuk, eğitim ve toplumsal düşünceyle iç içeydi.
Bir gazete çıkarmak, aynı zamanda bir düşünce dünyası oluşturmak anlamına gelebiliyordu.
Tevfik Nevzat'ın Nevruz, Hizmet ve Ahenk çevresindeki çalışmaları bu açıdan değerlendirildiğinde, İzmir basın tarihinin önemli dönemeçlerinden birini oluşturur.
Onun hayatında ise gazetecilik ile siyasal baskı arasındaki gerilim hiç eksilmedi.
Tevfik Nevzat'ın adı bugün yalnızca bir şairin veya gazetecinin adı olarak değil; Osmanlı'nın son döneminde basın ve düşünce dünyasının yaşadığı baskıların tarihsel tanıklarından biri olarak da okunmalıdır.
Basın Özgürlüğünün Kayıp Kalemleri “Öldürülen Gazeteciler” yazı dizimin gelecek haftaki makalesi; Devrinin İktidarına Kalemiyle Muhalefet Eden Bir Gazeteci Hüseyin Kami.
KAYNAKÇA
1. Huyugüzel, Ömer Faruk, “Tevfik Nevzat”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ahmet Yesevi Üniversitesi. (Teis)
2. Huyugüzel, Ömer Faruk (2000), “Tevfik Nevzat”, İzmir Fikir ve Sanat Adamları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, s. 73-80. (Teis)
3. Somar, Ziya (1948), Bir Şehrin ve Bir Adamın Tarihi: Tevfik Nevzat, İzmir: Ahenk Matbaası. (Teis)
4. Şahin, İbrahim (1993), İzmirli Bir Şair: Tevfik Nevzat, İzmir: Akademi Kitabevi. (Teis)
5. Atatürk Ansiklopedisi, “Benal Nevzat Arıman (1903-1990)”. (Atatürk Ansiklopedisi)
6. Şair Eşref, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – Tevfik Nevzat ve 1902 tutuklamasına ilişkin bilgiler. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
7. Tevfik Nevzat, Yapı Kredi Kültür Sanat arşivindeki biyografik çalışma – Adana'daki ölümü ve ölümüne ilişkin farklı rivayetler. (images.ykykultur.com.tr)
