“Gerçeğin peşinde yürüyenlerin, susturulanların ve unutulmayanların hikâyesi”
Hasan Tahsin (Osman Nevres)
--------------------------------
Hukuk-u Beşer (İnsan Hakları)Gazetesi
-----------------------
İzmir’in İşgalinde Susturulan Bir Kalem, Hafızalara Kazınan Bir Direniş
“Bir Gazetecinin Yarım Kalan Yolculuğu”
Doğum: 1888 – Ölüm: 15 Mayıs 1919
------------------------
Bir Gazetecinin Son Manşeti: Hasan Tahsin

Hasan Tahsin denildiğinde akla ilk gelen ifade hiç kuşkusuz “İlk Kurşun” ve İzmir’in işgalinde susturulan bir kalem, hafızalara kazınan bir “direniş” akla gelir.
15 Mayıs 1919… İzmir, sabahın erken saatlerinde Yunan askerlerinin işgaliyle yeni ve karanlık bir döneme uyanıyordu. Limana demirleyen savaş gemileri, kıyıya çıkan askerler, sokakları dolduran kalabalıklar ve yaklaşan felaketin endişesi…
Bir şehrin kaderi değişirken, o gün İzmir’de yalnızca bir kent işgal edilmiyor; bir milletin bağımsızlık ve özgürlük duygusu da ağır bir sınavdan geçiyordu.
İşte bu karanlık günün hafızalara kazınan isimlerinden biri, gazeteci Hasan Tahsin’di. Gerçek adı Osman Nevres olan Hasan Tahsin, 15 Mayıs 1919’da İzmir’in Yunan kuvvetlerince işgali sırasında hayatını kaybetti. Ölümü, yıllar içinde Millî Mücadele'nin sembol isimlerinden biri hâline geldi.
Ancak Hasan Tahsin’i yalnızca İzmir’in işgali sırasında attığı ileri sürülen ilk kurşunla hatırlamak, onun gazeteci kimliğini, düşünce dünyasını ve kısa fakat hareketli yaşamını eksik bırakmak olur.

Selanik’ten İzmir’e Uzanan Bir Hayat
Hasan Tahsin, 1888 yılında Selanik’te dünyaya geldi. Ailesinin kendisine verdiği adı Osman Nevres’ti.
Tahsin, ilköğretimine Selanik'te bulunan ve Mustafa Kemal Atatürk'ün de eğitim aldığı Şemsi Efendi Okulu'nda başlamış, daha sonra Selanik Feyziye Mektebi'ni bitirmişti. İlk eğitimini Selanik’te tamamladıktan sonra İstanbul’a geldi ve Darülfünun ’da öğrenim gördü.
Gençlik yılları, Osmanlı Devleti’nin siyasi çalkantılar yaşadığı, özgürlük, meşrutiyet, milliyetçilik ve toplumsal değişim düşüncelerinin yoğun biçimde tartışıldığı bir döneme rastladı.
Bu okulun ardından İttihat ve Terakki tarafından burslu olarak Paris Sorbonne Üniversitesi'nde siyasal bilimler öğrenimi görmüştü.
Tahsin, Paris'te İttihat ve Terakki Fırkası'nda ve Teşkilat-ı Mahsusa'da görev almıştı. İstanbul'a döndükten sonra, Osmanlı Devleti aleyhine Balkanları karıştıran İngiliz istihbarat teşkilatı adına çalışan Buxton kardeşlerin bu faaliyetlerini önlemekle görevlendirilmişti.
Osman Nevres’in yaşamındaki önemli dönemeçlerden biri olan bu görev, 1914 yılında Bükreş’te İngiliz siyasetçiler Noel ve Charles Buxton kardeşlere yönelik suikast girişimiydi. Bu olayın ardından yakalanarak hapse mahkûm edildi. Bir süre sonra serbest kaldı. Daha sonraki yıllarda İsviçre’de bulundu ve 1918’de İzmir’e geldi.
Adını değiştirmesi ve İzmir
Hasan Tahsin, yurda döndükten sonra, verem tedavisi için İsviçre'ye gitmek zorunda kalınca, tanınmamak için pasaportuna Hasan Tahsin'i yazdırdı ve daha sonra hep bu adı kullandı. Hasan Tahsin adı, "Silah" gazetesini çıkartan ve bu nedenle "Silahçı Hasan Tahsin" olarak bilinen eski bir bahriye yüzbaşısının adı idi.
1918'de İzmir'e yerleşerek "Hatıra" isimli bir şirket kurdu ve Osmanlı Sulh ve Selamet Cemiyeti'nin sözcülüğünü yapan Hukuk-u Beşer (İnsan Hakları) gazetesini yayımlamaya başladı. Gazetedeki yazılarında "Vatanperver Hasan Tahsin"lakabını kullandı.
Tahsin, yazdığı yazılarla Türkiye'de kadın haklarının savunuculuğunu yapan "İlk erkek"tir. Ayrıca Tahsin, İzmir'e geldiği yıl Sudiye hanımla gizlice evlenmiş, bu evlilikten Mehmet Kemal isimli bir oğulları olmuştu.

Kalemini İnsan Hakları ve Özgürlük İçin Kullandı
Hasan Tahsin’in gazetecilik yaşamı, Osmanlı Devleti’nin Mondros Mütarekesi sonrasında içine sürüklendiği belirsizlik ve işgal tehdidinin giderek ağırlaştığı bir dönemde şekillenmişti.
İzmir’e yerleştikten sonra gazetecilik faaliyetlerine yöneldi. Çıkardığı “Hukuk-u Beşer” gazetesiyle düşüncelerini kamuoyuna duyurmaya başladı.
Gazetenin adı bile onun yayın anlayışını anlamak bakımından dikkat çekiciydi:
“İnsan Hakları”…
Hasan Tahsin, yazılarında insanın temel haklarını, toplumsal adaleti ve özgürlük düşüncesini öne çıkarıyordu. Dönemin siyasi ve sosyal sorunlarına ilişkin değerlendirmeleriyle İzmir basınında kendisine bir yer edindi.
Gazetecilik onun için yalnızca haber aktarmak değildi. Kalemini düşüncelerini savunmak, toplumu uyarmak ve yaşanan gelişmeler karşısında tavır almak için kullanıyordu.
Birinci Dünya Savaşı sona ermiş, Osmanlı Devleti yenilmiş ve Mondros Mütarekesi imzalanmıştı. İtilaf Devletleri, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde işgal hareketlerine girişmişti. İzmir'in geleceği ise uluslararası görüşmelerin en önemli konularından biri hâline gelmişti.
Hasan Tahsin'in gazetecilik yaptığı bu ortamda, basının sorumluluğu da ağırlaşıyordu. Çünkü artık mesele yalnızca siyasi gelişmeleri yorumlamak değil, ülkenin geleceği konusunda kamuoyunu bilgilendirmekti.
İzmir İşgalin Eşiğinde
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından toplanan Paris Barış Konferansı'nda Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos, İzmir ve çevresinin Yunanistan'a bırakılması için yoğun diplomatik girişimlerde bulunuyordu.
Bu girişimler sonucu: büyük devletlerin aldığı karar doğrultusunda Yunan ordusunun İzmir'e çıkarılması kararlaştırıldı.
14 Mayıs 1919 günü işgal kararının İzmir Valisi İzzet Bey'e bildirilmesi kentte büyük bir endişe ve tepkiye yol açtı. İzmir halkı, şehrin işgal edilmesini önlemek amacıyla toplantılar düzenliyor, protesto hazırlıkları yapıyordu.
Şehirdeki gerginlik giderek artarken, ertesi sabah yaşanacaklar artık kaçınılmaz görünüyordu.
15 Mayıs 1919: İzmir'de Kanlı Sabah
15 Mayıs sabahı Yunan birlikleri, İtilaf Devletleri'nin savaş gemilerinin koruması altında İzmir'e çıkarma yaptı.
Yunan askerleri, yerli Rumların gösterileri ve tezahüratları eşliğinde Pasaport yönünden Konak Meydanı'na doğru ilerledi. Şehirde büyük bir tedirginlik yaşanıyordu.
Yunan birliklerinin Kemeraltı girişine ulaştığı sırada silah sesleri duyuluyordu. Yunan askerleri kışlaya, hükümet konağına ve çevredeki binalara ateş açıyordu.
İşgalin ilk saatlerinde büyük bir kargaşa yaşanıyordu.
Kargaşada çok sayıda insan hayatını kaybetmiş, askerler ve siviller tutuklanmış, yağma ve şiddet olayları meydana gelmişti.
İzmir'in işgali, yalnızca bir askeri çıkarma olarak kalmadı. Kentin sokaklarında yaşanan şiddet, sadece İzmir’de değil, Anadolu'da büyük bir tepkinin doğmasına yol açtı.
İzmir'i Yunanlara teslim etmek istemeyenler "Redd-i İlhak Heyeti Milliyesi" isimli bir dernek kurmuşlardı. 14 Mayıs'ı 15 Mayıs'a bağlayan gece binlerce İzmirli eski Musevi mezarlığında (Maşatlık Meydanı) toplanmıştı. Bu esnada İngiliz, Fransız, Amerikalı, İtalyan ve Yunan zırhlıları İzmir Körfezi'nde bulunuyordu. Kalabalığa hitap eden önemli bir isim, o zamanın Belediye Başkanı Hacı Hasan Paşa'ydı. Belediye Başkanının yanı sıra topluluğa hitap eden bir diğer önemli isim ise Hukuk-u Beşer gazetesinin başyazarı olan Hasan Tahsin'di. Halkı direnmeye çağırıyorlardı.
Tahsin, konuşmasında Paris Barış Konferansı kararlarını sert bir dille eleştiriyor, gazetede yazdığı gibi,
"Burayı Yunan'a vermeyeceğiz. Vermek isteyen kuvvetle paylaşacak kozumuz var" diyordu.

Bu geceye yakın akşam Moralızade Halit Bey, Mustafa Necati ve Ragıp Nurettin'in bir grup vatansever ile birlikte hazırladığı, "Redd-i İlhak Heyeti Milliyesi" tarafından dağıtılan bildiride de;
...Ey bedbaht Türk!.. Yunan hâkimiyetini kabule taraftar mısın? Artık kendini göster. Tekmil kardeşlerin Maşatlık Meydanındadır. Oraya yüzbinlerle toplan.. Orada zengin, yoksul, bilgin, cahil yok. Fakat Yunan egemenliğini istemeyen bir mutlak çoğunluk var. Geri kalma!.. Binlerler, yüzbinlerle Maşatlık'a koş. Ve Millî Kurul'un buyruğuna uy..
yazıyordu.
15 Mayıs 1919 sabahı saat yedi buçuk sıralarında Hasan Tahsin, Konak Meydanı Kordonboyu'nda koyu renkli takım elbisesi ile bekliyordu.
Önce Yunan gemilerinden Patris ve Atronitos isimli gemiler Pasaport'a yanaştı ve bir grup Yunan Efzon Alayı saat 08:55 sıralarında askeri gemiden inerek karaya çıktı.
Themistokles gemisi ise 5. Piyade Alayı'nı Punta iskelesine çıkardı. Bunlar Punta'dan ilerleyerek Kadifekale'yi işgal edeceklerdi. Bu esnada on binlerce yerli Rum ellerindeki Yunan bayrakları ve çiçekler ile Kordonboyu'nu kaplamışlardı.
İzmirli Rumlar işgal haberini 13 Mayıs Salı günü öğleden sonra Aya Fotini Kilisesi'nde Yunan Albay Mavrudis tarafından okunan Elefterios Venizelos'un beyannamesiyle öğrenmişlerdi.
Kalabalık, inen Yunan askerlerine alkış tutuyordu. Gelen askeri tabur, İzmir Metropoliti Hrisostomos tarafından takdis edildi. Metropolit Yunan bayrağını öptü ve bu esnada ağladığı görülüyordu.
İlk Yunan taburu daha sonra buradan yaya olarak Hükûmet konağı, Kışla, Kokaryalı istikametinden Karantina'ya doğru yürüyüşe geçti.
Yürüyüş kolunun baş tarafı kışla hizasını geçip yola saptıktan sonra, Hasan Tahsin kalabalığın arasından sıyrılarak öne geçti.
Tahsin'in sesli bir şekilde "Olamaz, olamaz, böyle ellerini sallaya sallaya giremezler" diye bağırdığı duyulmuştu.
Tahsin daha sonra yanında bulunan revolver tabanca ile ilk ateşi açtı. Tahsin, ilk anda isimleri Vasilios Dalaris ve Yorgios Papakostas olan iki Efzon askerini öldürmüştü.
Tahsin, tabancasındaki tüm fişekleri Yunan askerlerine karşı ateşlemişti. Böyle bir direniş beklemeyen Yunan Alayı şaşırmıştı. Daha sonra ise yanında fazla yandaşı olmayan Tahsin, Yunan Alayı tarafından açılan ateş ve ardından süngüleme sonucunda, Kordonboyu'nda kalabalığın önünde henüz 31 yaşında yaşama veda etti.
Hasan Tahsin'in işgal askerlerine sıktığı “İlk Kurşun”, Türk Kurtuluş mücadelesinde örnek teşkil etti.
Aydın ve Balıkesir'de işgale karşı direniş baş gösterdi. Çerkez Ethem Yunan işgaline karşı efeleri toparladığı gün Demirci Mehmet Efe ayağa kalkarak; "Bir genç düşmana ilk kurşunu sıkmış, bundan sonrası bize düşer!" demişti.

Bir Gazetecinin Adı Neden Unutulmadı?
Hasan Tahsin'in ölümünden sonra adı, İzmir'in işgaline karşı gösterilen tepkinin ve bağımsızlık mücadelesinin sembollerinden biri hâline geldi.
Onu önemli kılan yalnızca ölüm biçimi değildi. Aynı zamanda işgal tehdidinin ağırlaştığı bir dönemde gazetecilik yapması, düşüncelerini kamuoyuyla paylaşması ve insan hakları temasını yayınlarının merkezine yerleştirmesiydi.
Gazetecilik, kimi zaman yalnızca olayları kayda geçirmek değil, tarihin dönüm noktalarında toplumun vicdanına seslenmektir.
Hasan Tahsin'in yaşamı da bu açıdan değerlendirilmelidir.
15 Mayıs 1919'da İzmir'de yaşananlar, Anadolu'daki Millî Mücadele ruhunun gelişmesinde etkili olan önemli olaylardan biri oldu. İşgalin yarattığı tepki, ülkenin dört bir yanında protestolara ve direniş hareketlerine zemin hazırladı.
Hasan Tahsin'in adı da bu tarihsel sürecin hafızasında yerini aldı.

İzmir'in Hafızasında Yaşayan Gazeteci
Bugün İzmir Konak Meydanı'nda yükselen Hasan Tahsin Anıtı, bir gazetecinin adını yaşatmanın ötesinde, bir şehrin işgal karşısındaki hafızasını temsil ediyor.
Aradan geçen yıllara rağmen, 15 Mayıs 1919 sabahı yaşananlar, yalnızca İzmir'in değil, Türkiye'nin yakın tarihinin de önemli dönüm noktalarından biri olarak hatırlanıyor.
Hasan Tahsin'in yaşamı, gazeteciliğin tarihsel sorumluluğunu da düşündürüyor.
Çünkü gazetecilik bazen bir haberin peşinden gitmek, bazen gerçeği savunmak, bazen de yaşananları gelecek kuşaklara aktarmak anlamına gelir.
O gün İzmir'de bir gazetecinin hayatı sona erdi. Ancak adı, işgal karşısında direnişin ve bağımsızlık düşüncesinin sembollerinden biri olarak yaşamaya devam etti.

Bana göre; Hasan Tahsin'i hatırlamak, yalnızca 15 Mayıs 1919'u hatırlamak değildir.
Aynı zamanda kalemini insan haklarından, özgürlükten ve bağımsızlıktan yana kullanan bir gazetecinin yaşamını ve tarih önündeki yerini yeniden düşünmektir.
Bir gazetecinin ömrü kısa olabilir.
Ancak kalemiyle tarihe bıraktığı iz, bazen bir ömürden çok daha uzun yaşar.
--------------------------------------------
Kaynakça ve araştırma notları
- Kemal Arı, “Hasan Tahsin (Osman Nevres Bey) (1888-1919)”, Atatürk Ansiklopedisi.
- Mithat Kadri Vural, “Belgelerin Gözünden Hasan Tahsin ve ‘İlk Kurşun’ Meselesine Yeniden Bakmak”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt XXXV, Sayı 100, Kasım 2019.
- Mithat Kadri Vural, “Hasan Tahsin ve ‘İlk Kurşun’ Üzerine Bir Literatür Analizi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt 34, Sayı 1, 2019.
- Muhammet Güçlü, “Mondros Mütarekesi Döneminde Sermuharrir Olduğu Gazetelere Göre Hasan Tahsin Receb ve İttihatçılara Bakışı (6 Kasım 1918-15 Mayıs 1919)”, Tarih ve Günce, Sayı 11, 2022.
- Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi