Romanya’ya yerleşmiş dostumuz Bülent Gürzel’in güzel evinde, hoş bir sohbetin içindeyiz. Entelektüel bir emekli subay olan Bülent, yaşadığı ülkeyi kültürüyle ve kurallarıyla anlatıyor. Birlikte gezdiğimiz yerler, onun anlattıklarıyla gözümüzde daha anlaşılır hale geliyor. Bir ülkeyi, orada hayat kurmuş bir dostun eşliğinde tanımanın ayrı bir tadı var.
Sohbet sırasında konu ev sahibi olmaya geliyor. Bir yabancının binayı satın alabilmesiyle, üzerinde durduğu toprağı edinmesinin farklı kurallara bağlı olabildiğini konuşuyoruz. Bu ayrıntı ilgimi çekiyor. Bir evin anahtarı cebinizde, tapusu elinizde; fakat altındaki toprakla ilişkiniz başka bir hukuki düzenlemeye dayanabiliyor. İnsanın aklına hemen şu soru geliyor: Ev sizin olabilir; peki ya toprak?
Bilginin ayrıntılarını araştırınca, durumun vatandaşlığa göre değiştiğini görüyorum. Romanya’da Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanı vatandaşları, yasal koşullara uyarak arazi de edinebiliyor. Türkiye gibi bu alanların dışındaki ülkelerin vatandaşları için doğrudan arazi edinimi, karşılıklılık esasına dayanan uluslararası antlaşma koşullarına bağlı. Kanuni mirasçılık yoluyla edinim ise ayrı bir istisna.
Bina ile arazinin mülkiyeti birbirinden ayrılabiliyor; binayı edinen kişi, toprağı üst hakkı gibi ayrı bir hakla kullanabiliyor. Bu, arazinin mutlaka devlete ait olduğu anlamına gelmiyor. Yabancı ortaklı bir Romanya şirketinin arazi edinmesi de kişinin kendi adına ediniminden farklı. Dolayısıyla ev ve toprak arasındaki bu ayrım, alıcının hukuki durumuna göre değişiyor.
Bu ayrıntıların ardından karşıma çıkan bir anayasa hükmü, düşüncelerimi mülkiyetten çevreye taşıyor. Romanya Anayasası’nın 44. maddesi, mülkiyet hakkının çevreyi koruma ve iyi komşuluğa ilişkin yükümlülükleri de beraberinde getirdiğini belirtiyor. 35. madde ise herkesin sağlıklı, ekolojik bakımdan dengeli bir çevrede yaşama hakkını tanıyor; kişilere ve kuruluşlara çevreyi koruma ve iyileştirme ödevi yüklüyor.
Çevre etiği açısından bakınca, bu iki hüküm arasında güçlü bir bağ görüyorum. Bahçenin çitini çekebilir, sınırlarını tapuya işletebilirsiniz. Ama kullandığınız suyun, toprağa bıraktığınız atığın veya kestiğiniz ağacın etkisini o sınırların içinde tutamazsınız. Bir mülkün nerede bittiğini bilmek kolaydır; o mülkte yaptıklarımızın başkalarını nerede etkilemeye başladığını görmek ise daha fazla özen ister.
Toprağı konuşurken çoğu zaman fiyatını soruyoruz. Üzerine kaç kat çıkılabileceğini, ne kadar kazanç sağlayacağını hesaplıyoruz. Oysa toprağın suyu tutma, karbon depolama ve canlılara yaşam alanı sağlama işlevleri var. Avrupa Çevre Ajansı, sağlıklı toprağın ekosistemlerin dayanıklılığındaki önemine dikkat çekiyor. Beton ve asfaltla kaplanan toprak bu işlevlerini kaybettikçe, taşkın ve su kıtlığı gibi riskler de artabiliyor.
Bir arsanın değeri belirlenirken bu kayıplar hesaba katılıyor mu? Bir projeden elde edilen kazanç belirli kişilere giderken, çevresel bedeli kimler ödüyor? Aynı mahallede yaşayanlar, kendi yaşamlarını etkileyecek kararlarda ne kadar söz sahibi olabiliyor? Çevre adaleti, mülkiyet hakkını değerlendirirken bu soruları da sormamızı gerektiriyor.
Bir hekim ve biyoetikçi olarak bu soruların sağlık hakkına uzandığını düşünüyorum. Temiz suya, güvenli gıdaya ve sağlıklı bir yaşam çevresine duyduğumuz ihtiyaç, bizi toprağın geleceğine bağlıyor. Hastamızın sağlığını korumaya çalışırken, onun yaşayacağı çevreyi de gözetmek durumundayız. Tıp etiğinde önemsediğimiz zarar vermeme ilkesi, kent planlaması ve arazi kullanımı üzerine düşünürken de bize yol gösterebilir.
Elbette toprağın yabancıya satışını sınırlamak, onu kendiliğinden korumuyor. Yerli ya da yabancı, her malik doğaya zarar verebilir veya onu özenle koruyabilir. Çevrenin korunması, arazi kullanım kurallarının niteliğine, etkili denetime ve insanların karar süreçlerine katılabilmesine bağlı. Tapudaki ad, bu sorumluluğun yerine geçmiyor.
Romanya’nın tarihi yapıları arasında dolaşırken koruma düşüncesinin anlamı da genişliyor zihnimde. Eski bir yapının gelecek kuşaklara ulaşmasını önemsiyoruz. Onu çevreleyen peyzajın ve oradaki yaşamın devamı da aynı özeni hak ediyor. Bir yapıyı ayakta tutarken, içinde bulunduğu çevrenin geleceğini de düşünmeliyiz.
Üstelik bu geleceğin sahipleri arasında henüz doğmamış insanlar var. Bugünkü satış sözleşmelerini imzalayamıyor, planlama toplantılarına katılamıyorlar. Kirletilen bir araziye ya da kapatılan bir su yoluna itiraz etme imkânları yok. Onların çıkarlarını bugünden gözetmek, çevre etiğinin bize yüklediği sorumluluklardan biri.
Romanya gezimiz sürerken, Bülent’in evindeki o hoş sohbeti hatırlıyorum. Bir evin sahibi olmak, üzerinde yaşadığımız toprakla kurduğumuz ilişkinin yalnızca bir yönü. O toprağın bizden sonra da yaşamı taşıyabilmesi için göstereceğimiz özen, tapu işlemleri tamamlandıktan sonra da sürmeli.
Kaynaklar ve Hukuki Çerçeve
Kontrol tarihi 8 Kasım 2026
1. Romanya Anayasası
Madde 35 ve madde 44 fıkra 2 ve 7. Yabancıların arazi edinimi, sağlıklı çevre hakkı ve mülkiyetin çevresel yükümlülükleri.
2. 312 sayılı Kanun 2005
Madde 1 fıkra 2 ile madde 2, 3 ve 6. AB ve AEA vatandaşlarının durumu, üçüncü ülke vatandaşları için antlaşma ve karşılıklılık şartı, yasal miras istisnası.
3. Romanya Medeni Kanunu
Madde 693. Üst hakkı kapsamında başkasının arazisinde yapıya sahip olma ve araziyi kullanma hakkı.
4. 31 sayılı Şirketler Kanunu 1990
Madde 1 fıkra 2. Romanya merkezli şirketlerin Romanya tüzel kişisi sayılması. Şirketin mülkiyeti ile ortağın kişisel mülkiyeti ayrıdır.
5. Avrupa Çevre Ajansı Toprak Kaynakları
Avrupa Çevresinin Durumu 2025, bölüm 1.7. Sağlıklı toprağın su ve karbon depolama kapasitesi ile ekosistem dayanıklılığındaki rolü.
6. Avrupa Çevre Ajansı Toprağın Geçirimsiz Yüzeylerle Kaplanması
Toprak örtülmesinin biyolojik çeşitlilik, taşkın ve su kıtlığı üzerindeki etkileri.
