Aynı bedende başka bir ruha, aynı ruhta başka bir hayata doğru yapılan uzun bir yürüyüş... Takvim yapraklarında yeri olmasa da gönül diyarında mutlak bir karşılığı vardır. Kimi zaman ilkbahar gibi umutla; kimi zaman ise sonbahar gibi dökülerek gelir bu mevsim. Göç, bir hal değişimidir… İnsanın gönül ikliminde başlayan, sonra yollara taşan bir dönüşüm.
Eldeki kahveyi soğutan şey her zaman hava değildir; bazen de zihnin bulunduğu yerle kurduğu mesafenin artmasıdır. İnsan, yeri gelir aynı sandalyede otururken bile yer değiştirmeye başlar. Halden hale geçiş anında us yeni ufuklar arar; çünkü gönül de uzun süre durağanlığa razı olmaz. Tekrar eden çevre ve değişmeyen günler, bir süre sonra hissizleşmeye yol açar. Ruh daralırsa; kalp dahi paslanır. Göç denildiğinde önce yollar gelir akla; istasyonlar, limanlar, sınırlar. Oysa asıl hareket ölçülemeyen yerde başlar. İnsan önce algısını taşır. Nazargah değişmeden yer değiştirmenin kalıcı bir etkisi olmaz. Bu yüzden bazıları kıtalar aşar ama içindeki ağırlığı da yanında götürür; bazılarıysa daha sokağın ötesine geçmeden hafifler.
“Tebdil-i mekanda ferahlık vardır.” İnsan, yerini değiştirdiğinde sadece manzarayla kalmaz, bakışını da yeniler. Aynı sorunlar, bazen başka bir tepede daha küçük görünür. Ferahlık, her zaman kalıcı olmasa da insanın yeniden toparlanması için gereklidir. Çevre değişimi, insanın içindeki yenilik arzusunu uyandırır. Yeni bir sokak, farklı bir koku, alışılmadık bir ses; hepsi geçici de olsa, canlılık yaratır. Bu bir genişleme halidir, ruhun nefes alması gibidir. Lakin zamanla alışma etkisi, insanı yeniden sınar ve ardından daralma gelir. Bu noktada, genişliği de darlığı da aynı sükunetle karşılayabilen olgunlaşır. Aksi halde kişi sürekli yer değiştirir ama hiçbir yere varamaz. Nereye giderse gitsin, huzursuzluğunu da beraberinde taşır.
İnsan, ne bütünüyle maddeden ibarettir; ne de tamamen soyut. Ayakları yere basar ama zihni sınır tanımaz. Bu yüzden hareketi yalnızca bedenle sınırlamak eksik olur. Asıl mesele, insanın içindeki yükü fark etmesi ve onu hafifletecek yolu bulmasıdır. Bazen bu yol bir meskeni terk etmekten geçer, bazen düşünceyi, bazen de alışkanlığı. Köşeden bakınca görünen şudur… İnsan değiştiğinde, dünya yerinde durur ama anlam yer değiştirir. Kimi zaman hiçbir yere gitmeden en uzun yol kat edilir.
İnsan bazen gönlünden göç eder. Fiziken yerinde durur ama ruhu çoktan başka diyarlara yola çıkmıştır. Aynı evde, aynı muhitte, aynı coğrafyada yaşarken içten içe kopar; bildiği sesler kesilir, tanıdık yüzler yabancılaşır. Gönül göçü, fark ettirmeden yola revan eder; ardında ne valiz bırakır ne de bir not. En ağır göçlerden biridir çünkü insan kendinden uzaklaşır. Bu tür bir göçte varılan yerin adı yoktur; yalnızca terk edilen duyguların, eskimiş umutların, kırılmış hayallerin izi kalır. Gönül göçü bazen iyileştirir, bazen de derinleştirir yarayı. İnsan, içinden çıktığı hale bir daha dönemeyeceğini anladığında, göçün geri dönüşsüzlüğünü öğrenir.
Yaşayan tüm varlıklar göç eder. Kuşlar, balıklar, sürüler… İklimin çağrısına uyarak yollarını değiştirir. Doğadaki canlıların göçü hem içgüdüsel hem de rasyoneldir. Enerji, besin ve hayatta kalma ihtimali belirler yolu. Ne zaman gitmeleri gerektiğini bilirler, ne zaman kalmanın tehlikeli olduğunu da sezgisel olarak anlarlar. İnsan ise genelde geç kalır. İklim değişir, şartlar zorlaşır, hayat daralır ama insan alışkanlıklarına tutunur. Doğa, insanı da göçe zorlar. Kuraklık, sel, yangın, soğuk ya da aşırı sıcak; hepsi acı gerçeklik imzalı davetiyelerdir. İnsan, kendi kurduğu düzenin bedelini, yollara düşerek öder. Bu göçte de valizler aceleyle hazırlanır, geride kalanlar çoğu zaman bir daha dönülemeyecek yerler olur.
İnanç dünyasındaki değişimler de bir yolculuktur. Anlam sistemi sarsıldığında insan bir boşluğun eşiğine gelir. Hiçlik kaygısı korkutucudur ama dönüştürücüdür. İnanç göçü, daha metafiziksel bir yolculuktur. İnsan, eski inanışlarını, düşüncelerini, kabullerini terk eder; yeni bir anlam arayışına çıkar. İnsan bir fikri bıraktığında kimliğinin bir parçasını da dönüştürür. Bu yolculukta harita yoktur; sorular vardır. Cevaplar yolda şekillenir. Mevcut cevaplar yetmediğinde bünyenin yorulması kaçınılmazdır. Bu durumdan kaçanlar yüzeyde kalır; mana arayan ise derinleşir. Burada mesele bir inancı terk edip başka birini benimsemek değildir. Mesele, anlamla kurulan ilişkinin olgunlaşmasıdır. Bu vesileyle, idrak genişler, bakış incelir.
Köyden inilir şehire, şehirden çıkılır köylere. Bu bir kalabalık hikayesidir. Betonun arasına sıkışmış nefes, bir gün toprağın kokusunu özler. Şehir, insana çok şey vaat eder ama zamanla her vaadin bir bedeli olduğunu hatırlatır. Işıklar çoğaldıkça gökyüzü kaybolur, yollar genişledikçe adımlar hızlanır, hızlandıkça durup düşünmeye fırsat kalmaz. Kasabaya giden insan, aslında zamana göç eder. Saatlerin yavaşladığı, selamın hala anlam taşıdığı, sessizliğin rahatsız edici değil onarıcı olduğu bir zamana. Köye varan ise daha derine iner; toprağın ritmine, mevsimlerin sabrına, üretmenin ve beklemenin öğrettiği kadim dengeye. Köyden şehre yapılan yolculuklar da başka bir hikayedir. Daha iyi bir hayat umuduyla başlayan bu yol, çoğu zaman tercihten çok; imkan arayışıdır. Lakin şehir, kapılarını açar ama bedel ister. Zira kazanılan maddiyat da kaybolan aidiyetin yerini tutmaz. Köyden çıkan insan, yalnızca evini değil; alışkanlıklarını, ilişkilerini, hatta masumiyetini geride bırakır. Kalabalıklar içinde yalnız kalmayı, köklerinden uzak gurbet sancısını da burada öğrenir.
Yerleşmeden yaşamak, eşyayı azaltmak, bağı hafifletmek. Göçebe insan, toprağı değil yolu yurt edinir. Bu hayat, özgürlük vaat eder ama güvenlikten feragat ister. Getirdikleri kadar götürdükleri de vardır. Göçebe, hiçbir yere tam ait olmaz ama her yerde biraz iz bırakır. Göçebe hayat, ciddi bir dayanıklığa ihtiyaç duyar. Belirsizlikle yaşama becerisi, yüksek baskı toleransı ve güçlü bir irade olmadan sürdürülemez. Yerleşik olmak ya da hareketli yaşamak başlı başına bir erdem değildir. Belirleyici olan, insanın kendini nasıl taşıdığıdır. Fazlalıklardan kurtulmak kadar, kayıpla barışık olmayı da gerektirir bu hayat.
Göç, kaderden çok koşullarla ilgilidir. İnsan yaşadığı yere değil, yaşadığı şartlara benzer. Bu yüzden göç mevsimi çoğu zaman takvimle örtüşmez. Bir işten ayrılış, bir kayıp, bir umut kırılması göçün başlangıcı olabilir. Valiz hazırlanmadan çıkılan bu yolculukta insan en çok kendini tanır. Ne kadar eşyaya, ne kadar insana, ne kadar hatıraya gerçekten ihtiyacı olduğunu fark eder. Göç sadece eksiltmez; sadeleştirir. Sadece yormaz; öğretir.
Velhasıl, göç varılacak bir yerden çok katlanılacak bir süreçtir. Her göç biraz yarım bırakır, biraz da tamamlar. İnsan göç ettikçe değişir; değiştikçe başka bir yere ihtiyaç duyar. Yolun yönü ne olursa olsun, asıl yolculuk içeridedir. Kimi bunu kalabalıkta arar, kimi toprağın sessizliğinde. Ama aranan hep aynıdır; kendine, fıtratına ve asıl yurduna biraz daha yaklaşabilmek. Belki de bu yüzden göç bitmez. Çünkü insan durduğu yerde bile içinden yürümeye devam eder.
Göç mevsimi geçer ama göç hali kalır.
