Süreklilik ve tekrar: Aynı güneşin altında başka bir gün

Bir insanın hayatı, farkında olmadan kurduğu döngülerden ibarettir. Sabah aynı saatte uyanmak, aynı kahveyi aynı kupada içmek, aynı düşünceleri farklı biçimlerde tekrarlamak… Süreklilik, hayatın imgesel mimarisidir. Ama bu mimari, bazen bizi ayakta tutarken, bazen de aynı duvarlar arasında soluksuz bırakır.

İnsan, alışkanlıklarının yansımasıyla yaşar. Ne kadar uzaklaşmaya çalışsa da her davranışının ardında dünün tekrarını taşır. Yaşam dediğimiz mefhum, bir süreklilik yanılsamasıdır; sabah kalkar, günü yaşar, yarını düşleriz. Fakat bu döngüde, asıl farkı yaratan, tekrarın içinde hangi bilinci taşıdığımızdır. İnsanı insan yapan da alışkanlıklarının toplamı değil midir bir bakıma? Her sabah yürüyüşe çıkan birinin eylemi, sadece fiziksel değil, zihinsel bir disiplindir. Fakat aynı yürüyüş, farkındalıktan koparsa, sıradan bir davranıştan öteye geçemez. Asıl alışkanlık, bilinçle kurulduğunda sürekliliğe dönüşür; bilinçsiz olduğunda ise tekrara mahkum eder. Dolayısıyla bize fayda sağlayacak alışkanlıklar, bizi dönüştüren, bizi diri tutan, yeni bir farkındalık katmanı kazandıran davranışlardır. Bir kitabı her sabah okumak da bir alışkanlıktır, her sabah şikayet etmek de. Fark, sadece eylemde değil, eylemin bizi nereye taşıdığında gizlidir.

Alışkanlıklar bize yön verir; kimi zaman bizi dağın zirvesine taşır, kimi zamansa karanlık bir kuyunun dibine indirir. Her iki durumda da ipler elimizdedir; fark, çoğu kez bunu hatırlamayı unutmamızdadır. Oysa alışkanlıklar, insanın en büyük mühendislik aracıdır. Her gün yapılan küçük bir hareket, farkında olunmasa da geleceğin iskeletini örer. Bir konuda ustalaşmak, bir karakteri olgunlaştırmak, bir fikri yeşertmek hep aynı yasaya bağlıdır; küçük adımların sürekliliği... İnsan da alışkanlıklarını seçerken aslında karakterini yazar. Her tekrar, bir birikim havuzuna dönüşür; bu birikimler zamanla yola, yol bir yönelim biçimine, yönelim de bir kimliğe. Bu yüzden seçimlerimiz sadece bugünü değil, gelecekte hangi benliğe evrileceğimizi belirler. Bizi biz yapan, büyük kararlarımız değil, her gün farkında olmadan verdiğimiz küçük kararlardır. Çünkü alışkanlık, bilincin arka bahçesidir; neyi oraya ektiysen, bir gün farkında olmadan onun gölgesinde yaşarsın.

Süreklilik, bir biçimde mevcudiyetin kudretidir. Gücü, tekrarın içinde gizlidir. Her gün doğan güneş, bir öncekinden farklı bir gökyüzüne doğar. Biz de yaşam boyu bir çok kez tekrar ederiz; aynı sözleri söyler, aynı insanlara döner, aynı hataları yaparız. Fakat hiçbir tekrar birebir olmaz, çünkü her tekrar, bilinçli ya da bilinçsiz bir fark taşır. Bu bağlamda tekrar, insan zihni için hem bir sığınak hem bir hapishanedir. Alışkanlıklarımız bize güven verir, çünkü bilmediğimizden korkarız. Oysa aşırı tekrarda bir uyuşma, hatta donma hali başlar. Zaman, akışını kaybeder; günler birbirine karışır. Süreklilik, eğer farkındalıkla beslenmezse, tekrarın yozlaşmış biçimine dönüşür.

Aynı kalmakla istikrarlı olmanın arasında ince bir çizgi vardır. Kimi insan, ‘istikrar’ adına kendini yavaşça unutur. Burada dikkat edilmesi gereken husus, sürekliliğin, aslında değişimin içinden geçebilme cesareti olduğunu öğrenmektir. Değişmeden sürdürebilmek, suyun akmadan göl olması gibidir; durağan, sığ ve sonunda çürümeye yüz tutan… Oysa ki süreklilik, yenilenerek devam edebilme meziyetinde saklıdır.

Hayatın en sinsi yanı, bize bazı şeylerin ‘zorunlu’ olduğunu inandırmasıdır. Oysa çoğu zaman zorunluluk, düşünme tembelliğinin zarif bir maskesidir. “Başka türlü olamaz” dediğimiz anda, aslında kendi özgürlüğümüzün sınırını çizmiş oluruz. Sürekliliği sürdürmek istiyorsak, önce bu kalıpları esnetmek gerekir. Alternatif yaratmak, yalnızca pratik bir tercih değil, temel bir direniştir. Aynı yolu her gün yürüyorsak, bazen sadece yönü değiştirerek bile, düşüncelerimizi tazeleyebiliriz. Sürekliliğin sağlığı, içinde değişimin nefes almasına izin vermektir. Kimi zaman bir alışkanlığı kırmak, bir diğerini doğurur; ama bu doğum da hepsi gibi sancılıdır. Çünkü bilinçli bir süreklilik, konforu değil, canlılığı hedefler. Sürekli gelişmek, her daim uyanık kalmak anlamına gelir. Tüm bu düşüncelerin içindeki doğru tekrar ise, ustalığın ta kendisidir. Müzisyen, aynı notayı binlerce kez çalarak kendi sesini bulur. Yazar, yüzlerce sayfa karalayarak cümlelerini berraklaştırır. Tekrarın amacı, aynılığı korumak değil, derinliği inşa etmektir. Ama tekrar farkındalığını kaybettiğinde, artık bir öğrenme değil, bir unutma aracına dönüşür. Her gün aynı düşünceyi düşünmek, o düşüncenin içini boşaltır. Fakat her gün aynı düşünceye farklı gözden yaklaşmak, onu büyütür.

Süreklilik, yalnızca bir disiplini değil, bir duyguyu da taşır. Kendini, emekle kıymetlendiren bir hünerdir o. Hayatın anlamı, sürekli devam etmekte değil, devam ederken dönüşebilmekte yatar. Farkındalık, bu iki zıt kuvveti; (süreklilik ve değişim) birbirine bağlayan köprüdür. İşin özü, amellerimizi makine gibi tekrar etmekte değil; bir bahçıvan edasıyla tekrar tekrar sulamak, ama her defasında toprağın, güne özel tepkisini ve kokusunu fark edebilmektedir. Sürekliliği canlı kılan her tekrarın içinde yeni bir anlam bulmaktır.

Süreklilik, farkına varmadan içimize sızan tekdüzelik tehlikesini de taşır. Monotonluk, sabrın karikatürüdür. Aynı şeyleri aynı biçimde sürdürmek, bir süre sonra ruhu körleştirir. Bu vesileyle süreklilik, gelişmeye hizmet etmelidir. Bu aşamada, yapılan işe odaklanma süreci başlar; ancak odaklanma ile yalnızlık arasında da ince bir bağ vardır. Odaklanmak, dünyayı sessizleştirmek ister; yalnızlık ise o sessizliğin yankısını duymak. İnsan bazen kalabalığın içinde odaklanamaz, bazen de yalnızlığın içinde tükenir. Bu yüzden odaklanma, kendi içine kapanmak değil; kendi içinde gelişen anlamı beşeriyete taşıyabilmektir. Bir insanın kendini geliştirmesi, aslında kendi alışkanlıklarına hükmetmeyi öğrenmesidir. Yalnızlığın verimli olduğu kadar, çeşitliliğin de bir gereklilik olduğunu kabul etmek gerekir. Farklı deneyimler, farklı insanlar, farklı düşünceler… Bunlar zihin için oksijen gibidir.

İnsanın kendine ayırdığı her küçük zaman, huzur kumbarasına emanet edilen başka bir değerdir. Her gün birkaç dakikasını öğrenmeye, düşünmeye, üretmeye ayıran biri, kendine verilen ömrü özenle işlenmiş bir sanat eseri gibi yaşar. Süreklilik, buradaki işçiliğin adıdır. Mesele de eserin biçiminde değil, onu yontarken duyulan sabırdadır. Her tekrar, aynaya bakış gibidir. Bugün yaptığın şey, dün kim olduğunu gösterir. Eğer aynada bir fark görmüyorsan, zaman durmuş demektir. O yüzden gelişim, sürekliliğin içinde saklı değişimi fark etmekle başlar. İnsanın kendine verdiği en büyük hediye, değişmeden gelişmek değil; gelişirken özünü koruyabilmektir. Alışkanlıklarını bilinçle seçmek, sürekliliğini farkındalıkla beslemek, tekrarı anlamla yıkamak ve her gün yeniden başlamak… Çünkü yeniden başlamak, aslında bitirmemektir.

“İnsanın ruhu, tekrarın içinden biçim kazanır. Her dönüş, yeni bir yüzdür. Her gün aynı olan ise sen fark ettiğinde değişir.”