Öyle bir yüktür ki, başkasının sırtına bırakıldığında hafif görünür, fakat kendi omuzlarına alındığında adımlarını ağırlaştırır. Bir yüzüdür ki hayatın, başkasına çevirmek kolaydır ama aynı ayna bize tutulduğunda içimizi daraltır; nefesimizi keser. Bir gölge gibi davranır; üzerine düştüğü kişiyi kendi ışığından şüphe ettirir. Kolay telaffuz edilen sözlerden ama zor hazmedilen tecrübelerdendir. Adı eleştiridir. İnsan ilişkilerinin en eski yol arkadaşı, en kırılgan sınavıdır.
Bilgi ile donandıkça insanoğlu gelişir, ufku genişler, hayatına yön verecek araçları çoğalır. Fakat aynı insanın zihninde tembellik kalıntıları kalıcı bir koltuk bulduysa, ‘Yaradan’ın bahşettiği aklı üretmeye, yapıcı olmaya değil; az bilgi üzerine kendi ek motiflerini katıp, kişiselleştirmeye başlar. Eleştiri işte tam burada devreye girer. Bir başkası hakkında yorum yapmak kolaydır; kusur aramaksa daha da kolaydır. Negatif olana abartıyla odaklanmak, süreci bambaşka bir boyuta taşır. Birini yıldırmanın en basit yolu da en ufak eylemlerinde bile onu düzeltmeye çalışmaktır. Düzeltmek kulağa yardım etmek gibi gelebilir. Oysa çoğu kez ‘düzeltme’ aslında eleştirinin kılık değiştirmiş halidir. Bu masum görünen tavır, zamanla karşıdakinin özgüvenini yavaş yavaş tüketir.
Hiç parlak, meraklı, cesur bir çocuğun büyüdükçe sessiz, isteksiz ve kaygılı birine dönüştüğünü gördünüz mü? Bu çoğu zaman doğuştan gelen bir tembellikten değil, aşırı düzeltilmiş olmaktan kaynaklanır. İnsan zihni, öğrenme ve uyum sağlama sürecinde özkoruma mekanizmaları geliştirir. Ancak sürekli düzeltmeye maruz kalan bir beyin, bu mekanizmaları yitirir. Çocuğunuza ödev yaptırdıktan sonra yanına gidip “Dik otur, neden böyle oturuyorsun?” ya da odasını temizlediğinde “Bunu bile doğru dürüst yapamıyorsun” diye tepki veren birini düşünün. Bunlar önemsiz gibi görünen sözlerdir ama zamanla birikir. Zihin, bir noktadan sonra “Ben hiçbir şeyi doğru yapamıyorum” algısına yönelir. İşte o anda kişi denemeyi bırakır, ertelemeyi alışkanlık haline getirir, karar vermekten kaçar. Dışarıdan tembel görünür; oysa gerçek, sürekli yargılanmaktan tükenmiş olmasıdır. Bu yalnızca çocuklukta yaşanmaz, yetişkin ilişkilerinde de karşımıza çıkar. Bir partnerin sürekli düzeltmeleri, başta ilgi gibi görünebilir. Fakat özünde bu, ilgi değil endişe kisvesinde bir kontrol dürtüsüdür. Burada kontrol etme ihtiyacı, sevgiyle değil, korkuyla ilgilidir. Kontrolü kaybetmekten korkan kişi, karşısındakini mikro düzeyde yönetmeye çalışır. Oysa sevgi, karşındakine alan tanır, hata yapma hakkı verir, büyümeye izin verir. Manipülasyon ise her şeyi kendi küçük kalıbına sığdırmaya çalışan bir iktidar oyunudur.
Herkesin eleştiri kaldırabilme eşiği vardır; ancak bu eşik kişiden kişiye farklılık gösterir. Kimisi yapıcı geri bildirimi hızla özümserken, kimisi en ufak yorum karşısında bile kırılgan bir hale gelebilir. Ama ne olursa olsun, sürekli tekrar eden olumsuzluklar, birikir ve bu birikimler, bilinçli farkındalıkla temizlenmedikçe, kişiyi derin bir özgüven kaybına sürükler.
İnsanın kendini inşa etmesi, doğanın kadim ilmine benzer. Kayalar nasıl yontula yontula şekil buluyorsa, bizler de öyle öğrenir, öyle gelişiriz. Her yanlış, bir sonraki doğruya hazırlık olabilir. Her eksik, tamamlanma ihtimalini içinde taşır. İnsanı da ham bir taş gibi düşünebiliriz. Nefis mücadelesiyle, sabırla, ilim ve aşkla yoğrularak o taş şekillenir. Eleştiri de burada bir keski gibidir; sert vurulduğunda taşı çatlatır, ölçülü vurulduğunda onu sanat eseri haline getirir. Hayat, bize sürekli bir yeniden yapılanma imkanı sunar. Bu lütfu ne kadar iyi değerlendirirsek, yolumuzda o kadar sağlam ilerleriz. Çünkü gelişim, yalnızca bilgiyle değil, aynı zamanda eleştiriyi nasıl kullandığımızla da ilgilidir. Eleştirinin iki yüzü vardır; tüketmek ya da inşa etmek. Biri bizi yavaş yavaş küçültür, diğeriyse büyütür. Seçim bize aittir.
Bu vesileyle, asıl inşa, insanın gönül şehrindedir. Başkalarının yapıp ettiklerini yıkmak değil, kendi gönül şehrimizi onarmak bize düşer. İnsan, başkasını yargılayarak değil, kendi kalbini arındırarak olgunlaşır. Kusurları görmekten daha önemlisi, kusurların ardındaki insanı görebilmektir. Çünkü insanı insan yapan kusursuzluğu değil, kusurlarıyla birlikte taşıdığı derin potansiyeldir.
“Başkalarının kusurlarını örtmede gece gibi ol.” – Mevlana
İnsanın gelişimi, yalnızca akıl ve tecrübenin ürünü değildir; gönül gözü de bu yolculuğun asli unsurudur. Dışarıdaki kusurlara işaret etmek kolaydır, ama insanın kendi içindeki eksiklikleri görmesi cesaret ister. Ehil bir bakış, yapıcılığın kaynağını da işaret eder. İnsana hata yapma hakkı tanımak, aslında bizlere yaradanın gösterdiği rahmeti de örnek almaktır. İnsan da ilişkilerinde merhameti önde tutmalıdır. Birini düzeltmek için söylenen söz, incitici olmaktan çıkıp, kalpten gelen bir uyarı olduğunda değer taşır. Eleştiri, ancak şefkatle yoğrulduğunda yapıcı olur. Bu nedenle eleştiriyi anlamak, onun doğasını kavramak ve eleştiriyi nasıl kullandığımızı sorgulamak, son derece önemlidir. Eleştirinin temelinde bir arayış vardır… daha iyiyi bulma, yanlışı düzeltme, eksik olanı tamamlama arayışı. Ne var ki, bu arayışın biçimi ve niyeti belirleyicidir. Eleştiri, kimi ellerde, her davranışı, her sözü, her fikri, küçük küçük parçalara ayırarak denetleyen, kusur arayan, kusur bulmak için yaşayan bir tavır halini alır. Bu noktada eleştiri artık bir iyileştirme değil, tahakküm aracına evrilir. Fikirleri özgürleştirmek yerine, onları daraltır. Oysa gerçek eleştirinin amacı baskı değil, açılımdır.
“Başka bir akılla karşılaşmak, kendi aklımı genişletmektir.” – Montaigne
Eleştirinin en verimli hali, hatayı görünür kılarken, aynı zamanda yeni bir yol da açabilmesidir. Elbette yapıcı eleştiriyi kurmak kolay değildir. Karşımızdakine “yanlışsın” demek çok kolaydır; fakat ona “birlikte nasıl daha iyisini yapabiliriz?” demek, emek ve sorumluluk gerektirir. Eleştirinin nihai değeri, onun eyleme dönüşmesinde saklıdır. Eleştiri, yalnızca bir söz olarak kalıyorsa, aslında işlevini yerine getiremez. Asıl mesele, eleştiriden sonra ne olduğudur. Eleştiri, yeniden kurmayı hedefliyorsa değerlidir. Yoksa sadece havada asılı kalan, birbirini tüketen sözlerden ibaret olur. Sözcükler, yalnızca birer işaret değil, aynı zamanda birer taşıyıcıdır. Eleştirinin işlevi yalnızca eleştirende değil, aynı zamanda eleştirilende de saklıdır. Öğrenme niyetini koruyan bir zihin, en sert sözü bile kendi gelişimi için bir malzemeye dönüştürebilir. Bu nedenle eleştiriyi alan kişinin, onu bir ‘karşıtlık’ değil, bir ‘imkan’ olarak görebilmesi gerekir.
Eleştirmek kolaydır; asıl mesele çözüm üretmektir. Bir söz vardır: “Eğer bir soruna çözüm üretmiyorsan, sen de o sorunun bir parçasısındır.” Çözüm sunmayan her eleştiri, yalnızca yük bindirir. Doğru yönlendirme ise köklü faydalar sağlar. Yapıcı olmak, bambaşka bir bilinç bütünlüğü gerektirir. Orada törpülenmiş bir ego, tevazu, anlayış, sabır vardır. İşitmek ile yaşamak arasındaki fark, tam da burada belirginleşir. Duyduklarını aklında taşıyabilirsin, ama yaşadıklarından ders çıkarıp, hayatına rehber edinebilirsen olgunlaşırsın.
