Gönül ikliminde nice hakikat, gözün kolayca ihmal ettiği varlıkların halinde saklıdır. Bir damla suyun taşıdığı hayat, bir tohumun sinesinde muhafaza ettiği orman ya da bir karıncanın vazgeçmeyen yürüyüşü. Hepsi varlık aleminin kadim dersleridir. Ne var ki her bakış görmek, her görüş idrak etmek değildir. İnsan ömrünce sayısız münasebete nazar eder de bazen orada kendisine söylenenleri işitemez. Zira varlık her vakit kelamla konuşmaz. Sır ancak dikkatle eğilen bir gönle açılır.
Karınca… Toprağın üzerinde kimisine göre neredeyse fark edilmeyen bir varlık. Lakin bir bakarsın, kendisinden katbekat büyük yükü sırtlanmış, menziline doğru yürümektedir. Yoluna taş çıkar, önüne çukur açılır, rüzgarlar, fırtınalar… O yine de sebatla yoluna devam eder. Günün kazancına mahkum değildir; gelecek mevsimin hesabını da bugünden görür. Onun dünyasında emek, yalnızca hayatta kalmaktan ibaret olmaz. An, olanın kıymetini gayretinde bulur ve yarına hazırlanmanın iradesini sürekli bünyesinde taşır. Hikmet budur ya küçük görünmek acziyetin, büyüklük ise kudretin mutlak ölçüsü değildir.
Hilkatin sırrı, kudretin her vakit büyüklükte tecelli etmeyişindedir. Nice hükümdar vardır ki karşısındaki orduları sayar da ayağının dibindeki karıncayı hesaba katmaz. Nice zalim vardır ki kendi kuvvetini ebedi, başkasının iradesini hükümsüz zanneder. Oysa zamanın hükmü, insanın kurduğu hesaplara her daim ram olmaz. Gün gelir, yenilmez sanılan kudretlerin nizamı sarsılır; bütün yolların kapandığı bir devirde, kimsenin ummadığı bir istikametten yeni bir yol açılır. Ve tarihin ağırlığını değiştirecek o ilk adımı, bir sarı karınca atar.
Bizim memleketimizin hikayesi de böyle başlar… Vakit, savaş mevsimidir. Göğün rengi kurşuna, toprağın kokusu baruta dönmüştür. Ufuklarda baharın müjdesinden ziyade, yaklaşan fırtınaların uğultusu… Nice ocak sönmüş, nice insan evladını uzak cephelere uğurlamıştır. Çizilen hudutlar, gönüllerde kapanması güç yaralar açmakta; bir zamanların ihtişamlı payitahtlarında endişe, hudut boylarında matem, hanelerde bitmek bilmeyen bir bekleyiş hüküm sürmektedir. Yıllarca süren harplerin ardından yorgun düşmüş bir millet, şimdi varlığını ve istiklalini muhafaza etmenin müşkül hesabıyla karşı karşıyadır. Milletlerin mukadderatı uzak masalarda tayin edilmeye çalışılırken, Anadolu’nun bağrında henüz hükmünü söylememiş bir irade saklıdır.
Bir milletin mukadderatını değiştirecek imkan, başkalarının fark edemediği istikameti sezebilen zihinde belirir. Böylesi bir basiret de ne bir anlık ilhamın ne de tesadüfün mahsulüdür. Yılların terbiyesiyle, bilginin mihenginde, hakkıyla, tecrübeyle kemale erer. Selanik’ten, mektep sıralarına ve oradan cephelerin ateşine uzanan bir ömür içinde Mustafa Kemal’in düşüncesi de böyle yoğrulur. Edindiği tedrisatta insanlığın birikimini ararken, kader tayin eden hesapları okur; fakat hiçbir hesabı değişmez bir hüküm saymaz. Askeri melekelerini, dirayet ve zekasıyla harmanlar. Onun nazarında asıl mesele, bir devrin nasıl sona erdiğini görmekten evvel, o sonun içinden hangi istikbalin doğabileceğini kavrayabilmektir.
Harbin ortasında sulhun kıymetini, yoksulluğun içinde üretimin zaruretini, cehaletin karşısında eğitimin hayatiyetini görebilmek… Bir milletin bugününü kurtarmaya çalışırken, yarının mektebini, hukukunu, iktisadını ve medeniyet ufkunu da düşünmek… Zira Mustafa Kemal’i Atatürk yapan hususiyetin temeli, içinde bulunduğu zamanın müşkülatını kavrarken, gelecek zamanın mesuliyetini de omuzlayabilmesinde; uzakları görmekten öte, oraya varacak yolları aramayı tercih etmesindedir.
Yolu görmekle onu yürünebilir kılmak arasında, insanın insana duyduğu güven kadar uzun bir mesafe vardır. Atatürk, koca bir millete ufku çizmiş ve bu düşünceyi bir milletin müşterek gayretine dönüştürmüştür. Sadece kurtuluş vadetmemiş, kudreti yeniden hatırlatmıştır. Anadolu’nun yorgun insanları, onun öncülüğünde yürütülen Milli Mücadele’de tarihin kendileri hakkında vereceği hükmü beklememiş; o hükmün tayininde söz sahibi olduklarını göstermiştir. Kimi cephede, kimi tarlada, kimi evladının yarını için elindeki son imkanı paylaşarak… Her biri aynı büyük emeğin başka bir yüzü... Mevzu, düşmanı geri püskürtmenin ötesine geçmiş; bir milletin kendisine yeniden inanabilmesini sağlamıştır. Çünkü hürriyet, başkasının bahşettiği bir lütuf değildir; insanın kendi varlığında tanıdığı ve başkasının varlığında da gözetmekle mükellef olduğu bir haktır.
Bir milletin hürriyeti, o milletin her ferdinin kendi hayatında söz sahibi olabildiği ölçüde derinlik kazanır. Cumhuriyet’in özünde bu anlayış vardır. Bir kız çocuğunun mektep sıralarında kendi istidadını keşfetmesi; önce öğrenen, sonra öğretmen olup ücra bir köy evine ulaşabilme cesaretini de taşıması. Abla, anne, teyze olan kadının toplumun geleceğinde söz ve hak sahibi olması. Bunların her biri, istiklal manası taşır. Zira cehaletin hüküm sürdüğü yerde hürriyetin kök salması güçtür; hakkın ve hukukun gözetilmediği bir düzende ise insanın haysiyeti eksik kalır. Cumhuriyet, tamamlanıp geride bırakılacak bir eser olmaktan ziyade, her neslin ilimle, emekle ve adalet duygusuyla geliştirmekle mesul olduğu bir değerdir. Bir zamanlar cephede müdafaa edilen vatan, bugün bir sınıfta yetişen fikirde, tarlada verilen emekte, atölyede üretilen değerde, ihtilaf karşısında gözetilen hakkaniyette ve insanın insana gösterdiği ihtimamda yaşamaya devam etmelidir.
İnsanın öğrendikçe önünde açılan alem, bildiklerinin hududunu da gösterir. Yıldızın uzaklığını hesaplayan akıl, kendi ömrünün kısalığını fark eder; toprağın içindeki hayatı inceleyen göz, bir avuç bereketin ardındaki muazzam nizamı keşfeder. Bildiğiyle böbürlenmeyen, bilmediğinden utanmak yerine öğrenmeye yönelen, kazandığı mahareti başkasının hayrına da sunabilen insanın terbiyesi de başka olur. Zira ilim ile irfanın birbirine yakıştığı yerde cehalet kadar kibir de barınmakta zorlanır. Emeğin her ilmeği göze görünmez. Büyük eserlerin ardında çoğu zaman adı bilinmeyen eller, kimsenin fark etmediği ama ömrü aşan zamanlar ve tekrar tekrar denenen yollar bulunur. Sarı karıncanın yürüyüşünü kıymetli kılan da budur. O, taşıdığı yükün büyüklüğüne şahit aramaz; yükünü menziline ulaştırmaya bakar.
Düşünmek, dinlemek, üstlenilen işi hakkıyla yapmak, gerektiğinde yeniden başlayacak cesareti göstermek… Atatürk’ün bize bıraktığı mirasta bu gayretin izleri okunur. Bir milletin yarınını sevmenin, onun için emek vermekten ayrı bir manası olabilir mi? Atatürk’ü hatırlamak, yalnızca bir vefa duygusuna sığmaz. Onun hayatında cesaret kadar düşüncenin, kararlılık kadar öğrenmenin, mücadele kadar barış arzusunun da yeri vardır. Memleketin meselelerine kayıtsız kalmayan, elindeki imkanı küçümsemeyen ve yarına karşı mesuliyetini ertelemeyen her insan, bu büyük emeğin kendi ömrüne düşen payını taşır. Zira zaman değişir, ihtiyaçlar değişir, insanın önüne çıkan müşkülat başka şekiller alır. Fakat iyiye yönelen gayretin, öğrenmeye açık bir zihnin ve başkasının hayatını da hesaba katan bir vicdanın kıymeti eskimez. Bir insanın hatırasını yaşatmak, onun adını söylemekten daha fazlasını ister; bıraktığı iyiliğin yeni hayatlarda karşılık bulmasını bekler.
Sonra 10 Kasım gelir… Adımlar durur ve insan hüzne tekrar rastlar. Orada yalnızca bir ömrün nihayeti yoktur. Bir milletin yaşadıkları, kaybettikleri, yeniden kazandıkları ve henüz gerçekleştirmeyi bekleyen hayalleri de vardır. Yas, gönlün vefasıdır; lakin vefa, hatırayı hayatın dışına çekip yalnızca hüzne emanet etmek değildir. Bir çocuğun öğrenme hevesine gösterilen ihtimamda, alın terinde, başkasının hakkını gözeten davranışta, o hatıranın başka türlü bir devamı elbet bulunabilir. Sarı, bir hatıranın aydınlığına; karınca, o hatırayı yaşatacak emeğin sabrına karışır. Atatürk’ün bıraktığı ufuk da ancak kendisine doğru yürüyenlerin gayretiyle anlamını sürdürür. Her şeyin bittiğini sananlara karşı atılan o ilk adım, bugün başka ayaklarda, başka gönüllerde, başka yarınlarda karşılık bulmalıdır. Zira yürüyüşlerin büyüklüğü, ulaştıkları menzilden ziyade, kendilerinden sonra gelenlerin başlarını kaldırıp daha uzak ufuklara bakabilmesine vesile olmalarındadır.
Bazı ömürler sona erer; gösterdikleri istikamet yaşamaya devam eder.
